Мэргэнд буусан чоно

Ц.ТҮМЭНБАЯР: “ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ТӨЛӨӨ” ЖҮЖГЭЭ ЭМЗЭГЛЭЛЭЭС БИЧСЭН

2012-01-01T02:00:00.000-08:00

Д.Нацагдоржийн болон Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналт, Удвал сангийн нэрэмжит шагналт зохиолч Ц.Түмэнбаяр Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ой тохиож байгаа 2011 онд бүтээлийн арвин их хурыг буулгажээ. Түүний энэ жил бүтээсэн томоохон бүтээлийн нэг нь 1914-өөс1915 оны хооронд хийгдсэн Монгол, Орос, Хятад гурван улсын гэрээний тухай түүхэн баримтад тулгуурласан “Тусгаар Тогтнолын Төлөө” теле-жүжиг байлаа. Түүний урланд зочилж хэдэн үг солиллоо.

- Чи хэдийнээс уран бүтээл бичиж эхэлсэн бэ?- Дунд сургуулийн сурагч байхаасаа л уран зохиол сонирхож, шүлэг бичих гэж оролдож эхэлсэн дээ. 1980-аад онд анхны шүлгүүд минь төвийн хэвлэлд гарч эхэлснээс хойш уран зохиолын замд эргэлт буцалтгүй орсон.

- Гурван хүүхдийг өсгөх бойжуулахын хажуугаар уран бүтээл, утга зохиолын ажил хийнэ гэдэг амаргүй байхаа?- Ямар хүнийг жаргалтай гэх вэ ? гэдэг асуултанд нэг хүн, “Xамгийн дуртай юмаа хийж байгаа хүнийг жаргалтай гэнээ” гэж хариулсан байдаг. Би тийм л хүн юм, Мэдээж эх хүнд гурван хүүхэд өсгөж хүмүүжүүлэхийн зэрэгцээ уран бүтээлд цаг зав, сэтгэл зүрхээ зориулна гэдэг амаргүй даваа,

- Хүүхдүүд өсөх тусам бичиж хийх ажил чинь хөнгөрч байв уу, хүндэрч байв уу?- Оросын нэг мундаг үг байдаг, “Жижигхэн хүүхэд жижигхэн бэрхшээл, том хүүхэд том бэрхшээл” гэдэг. Надад аль аль нь байна даа,

- Чамайг ер нь юу хөглөж, хурцалдаг вэ?- Уран бүтээл хийхэд амьдралд тохиолдсон бүхий л үйл явдал, уншсан, үзсэн харсан сонссон, найз нөхдийн урам хайpласан үг, бас атаа жөтөө, хорон үг ч оюун ухааныг минь хурцалдаг

- Зохиолч байх, гэрийн эзэгтэй байх гээд л олон үүргийг хэрхэн хослуулж ирэв дээ?- Бусдын л жишгээр… Амьдралаа, уран бүтээлтэйгээ хамт л үүрч явна даа, Нэг удаа намайг хоёр том цүнхтэй юмтай таксинд суухад жолооч нь « ямар их новш үүрч явдаг юм » гэлээ. Би түүнд « энэ чинь новш биш, би амьдралаа үүрч явна » гэсэн чинь « Нээрээ тийм л байх даа, хүүхнүүд л хойно » гээд учиргүй инээж билээ,

- Өнөө цагт өгүүллэг, тууж, эсвэл роман, жүжиг бичээд амьдрал залгуулна гэдэг бараг “үлгэр” талдаа юм шиг санагддаг...- Зохиолчид гэдэг үйлтэй улс, Жүжигчид, дуучид ч гэх юм уу бусад мэргэжлийн хүмүүс өөрсдийнхөө дуртай ажлыг хийгээд түүнийхээ хөлсөөp амьдардаг бол зохиолчид эрхэлсэн ажлаа тухайлбал сэтгүүлч, эмч, инженерийнхээ ажилтай зэрэгцүүлж уран бүтээлээ хийдэг. Дан уран бүтээлээр амьдралаа залгуулна гэж байхгүй.

- Аав чинь чамд маш их нөлөө үзүүлсэн гэж чи нэг удаа ярьж байсан, чухам яаж нөлөөлсөн юм? Юу хийдэг хүн байсан бэ?- Миний аав эмч, лам, бас жолооч хүн байсан. Арван зургаан жил шоронд суусан. Хүнийг гаднаас хараад л чухам ямар хувь заяатай болохыг нь хэлж чаддаг хачин хүн байлаа, Жолооч, эмч, ламын энэ гурван ажлаасаа болж л шоронгийн хаалга татсан юм билээ, Аав минь намайг 17-той байхад шоронгоос гарч ирээд миний хувь заяаг хэлсэн. Тэр үед нь би огт үнэмшээгүй, Дөрвөн жилийн дараанаас хэлсэн нь биелж зах зухаас нь амсаж эхлэхэд л итгэсэн. Эдүгээ би яг л аавынхаа хэлсэн тэр зургаар л амьдарч явна,

- Маш завгүй явах шиг санагддаг. Өглөө хэдэд босоод орой хэдэд унтдаг вэ?- Ер нь амьдрал чөлөө завгүй шүү дээ, Гэхдээ өгье гэвэл ганцаасаа уйлья гэвэл сохроосоо... гэхчээр зав гаргах юмандаа гаргана, Ялангуяа хүүхдүүддээ маш их зав гаргаж чаддаг.

- Чи ер нь зохиол бүтээлээ хаана бичдэг вэ? - Гэртээ, ажил дээрээ, хаана ч бичнэ дээ, Гэхдээ компютер дээр шууд бичдэг болохоор голцуу ажил дээрээ л бичнэ дээ...

- Ямар зохиолоо их дажгүй болсон гэж боддог вэ? - Төрүүлсэн хүүхдээ хүн сайн муу гэж ялгадаггүй шиг тийм зохиол минь муу болсон гэхэд хэцүү. Бүгд л сэтгэлийг минь шаналгаж төрсөн юм болохоор. Гэхдээ илүү их сэтгэл хөдөлж, хөдөлмөрлөж бүтээсэн зохиолууд бий, “Мэргэнд буусан чоно”, “Удган”, “Урд уулын зэрэглээ”, “Бичигт хадны домог”, “Ли бай”, “Лууны зулзага” зэрэг олон өгүүллэг, “Ганцын давааны дууль”, “Монгол гэр”, “Талын хөх чоно” зэрэг шүлэг гээд нэрлэвэл бүгдий нь хэлчих гээд байна. Түүхэн зохиолууд маань хүний сэтгэлд их хүрдэг. Өнгөрсөн зун бичсэн “Тусгаар тогтнолын төлөө” жүжгээ их бодож, хөдөлмөрлөж, бас их эмзэглэж бичсэн,

- Тусгаар Тогтнолын Төлөө жүжгийг бичих санаа хэрхэн төрөв? Юу их нөлөөлөв?- Би Улсын түүхийн төв архивт ажиллаж байхдаа 1900-аад оны үеийн бичиг баримтыг цэгцлэх ажилд оролцож байлаа, Энэ үед гурван улсын гэрээний тухай Хичээнгүй сайд Цэрэндорж гуайн гар бичмэлийг олж үзэж билээ, Ер нь эх түүхэндээ хайртай, уншиж судлах, уран зохиол болгож бичих сонирхол маань энэ жүжгийг бичихэд их нөлөө болсон. Түүнээс гадна өнөөгийн Монголын тусгаар тогтнол жинхэнэ хүчирхэг Монгол улсын үеийн тусгаар тогтнолтой харьцуулахад даанч өрөвдмөөр санагддаг. Моодуун хааны үеийн Хүннү гүрэн, Их мэргэн Чингис хааны үеийн Их Монгол улсынх шиг тийм тусгаар тогтнол, тийм төрийг монгол цус судсаар нь урсаж байгаа хүн бүхэн хүсч байгаа. 200 гаруй жил Манжийн дарлалд байсан Монголын ард түмэн тусгаар тогтнолоо олж авахын тулд ямар их хүч ухаан, зориг самбаа гаргаж, амь хайргүй тэмцэж байсныг бахархан бодохдоо, Монгол эх орноо худалдаж байгаа өнөөгийн төрийн унхиагүй зүтгэлтнүүдээс ичихдээ, хожмын өдөр хүчирхэг Монгол улсын тусгаар тогтнол жинхэнэ утгаараа мандан бадрахыг хүсэхдээ энэ жүжгийг бичсэн.

- Хүмүүс жүжгийн тань талаар юу гэж байх юм?- Хүмүүс янз бүрээр хүлээж авсан. Ялангуяа түүхчид, Богд хааныг товойлгон гаргаагүй байна ч гэх шиг. Гэтэл зарим нь яг цагаа олсон үедээ энэ зохиолыг бичжээ гэх зэргээр,,, Миний хамгийн их баярласан нь юу вэ гэвэл Өвөрмонголчууд ар Монголынхон манийгаа өмөөрч энэ жүжгийг бичиж, телевизээр цацлаа хэмээгээд “Талын хөх чоно” дуугий минь нууцаар дуулцгааж явна” гэж сонссон явдал. Яг үнэндээ Өвөрмонгол, буриад, Шинжианы монголчуудыг хавханд орсон хөлөө тас хазаж хаяад амиа авардаг чоно шиг л тэдний горьдож, итгэсэн нулимстай нүд рүү нь шороо цацаж л Ар Монголоо тусгаар улс болгож авч үлдсэн шүү дээ, Ямар их үнээр өнөөгийн энэ тусгаар тогтнол олдсоныг мэдээсэй билээ...

- Энэ жүжгийнхээ баатарууд болон тоглосон жүжигчид, найруулагчдын талаар тодруулж яриач?- Б.Туяа хэмээх залуу найруулагч маш зоригтой орсон. Хөгжмийн зохиолч Ш.Өлзийбаяр “Талын хөх чоно” шүлгийг блог дээрээс маань уншаад л дуу хиймээр байна гэсэн. Богинохон хугацаанд их эрч хүчээр энэ жүжиг бүтсэн. Оролцсон жүжигчид зураглаачид, зураач, гол нь жүжигчин уран бүтээлч гэхээсээ монгол хүний үндсэрхэг үзэл л чин сэтгэлээсээ оролцоход гол түлхүүр нь боллоо гэж бодсон. Чагдаржав ноёнд Ардын жүжигчин Цэрэндагва, Би Гуа Фанд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Равдан, Хичээнгүй сайдад соёлын гавьяат зүтгэлтэн нэвтрүүлэгч Батбаяр, Миллерт Гэрэлсүх, Манлай ванд Ялалт зэрэг арав гаруй жүжигчин оролцсон. Түүхэнд, тэр тусмаа Монгол улсын тусгаар тогтнолд чухал үүрэг гүйцэтгэж, амь насаа зольсон хүмүүсийн дүрийг бүтээж байгаагаа маш их хүндэтгэлтэй бас храиуцлагатай хүлээж авсан.

- Энэ зохиолыг бичихэд хэцүү бэрх юм нь юу байв даа? - Энэ үйл явдал бол хурал юм. Хурлыг яаж үзэгчдэд сонирхолтой болгож хүргэх вэ, бас түүхэн үнэнийг гуйвуулахгүйгээр уран сайхны аргаар, бас бүтэн жил шахуу үргэлжилсэн хэлэлцээрийн хамгийн чухал үйл явдал, шийдлийг яаж оновчтой оруулах вэ гэх мэт хүндрэл тулгарсан. Гэвч түүхийн зөвлөх түүхийн ухааны доктор Г.Дашням, Д.Өлзийбаатар нар маш чухал зөвлөгөө өгч, их тус болсон,

- Хэдийд нь судалгаагаа хийж, хэдийд нь бичдэг вэ?- Судалгаа гэвэл 1980-аад оноос л сонирхож үзэж байсан. Яг жүжиг бичихэд зориулсан судалгаагаа хоёр жилийн өмнөөс хийсэн.

- Цаг зав гаргаж ярилцлага өгсөнд тань баярлалаа. Ярилцлагын сүүлчийн хормыг чамд үлдээе...- Энэ завшааныг ашиглаад гадаадад уран бүтээлээ туурвиж яваа уран бүтээлчид, найз нөхөд, тусгаар тогтнолын төлөө, Монгол эх орныхоо төлөө зүрх нь цохилж явдаг гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа бүх монголчууддаа Монгол улс хүчирхэгжин мандах болтугай хэмээх ерөөл өргөхийн хамт, жүжгийнхээ дуугаар тусгаар тогтнолын халуун мэнд дэвшүүлье.

Ярилцсан З.Эрдэнэбат (Germany)

“Тусгаар Тогтнолын Төлөө” жүжгийн дуу - Талын хөх чоно

2012-01-01T01:57:00.000-08:00

“ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ТӨЛӨӨ...” ЖҮЖИГ ҮНДЭСНИЙ ТЕЛЕВИЗЭЭР ГАРЧ ЭХЭЛЛЭЭ

2011-07-24T11:02:00.000-07:00

Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт зохиолч Ц.Түмэнбаярын “Тусгаар тогтнолын төлөө” гурван ангит теле жүжиг 2011 оны 07 сарын 13-ны 20.45-аас эхлэн Үндэсний телевизийн эфирээр цацагдаж эхэллээ.

Монгол газар шороон дээр анхны төр байгуулагдсаны буюу Хүннү гүрэн үүссэний 2220, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 805, Богд хаант Монгол Улсын 100, Монгол Улсад орчин үеийн диломат харилцаа үүссэний 100, Ардын хувьсгалын 90, НҮБ-д элссэний 50 жилийн ойд зориулан бүтээсэн энэ жүжгийг залуу найруулагч Туяа, Монгол Улсын ардын жүжигчин Бирваагийн Мөнхдорж нар найруулж, гол дүрд Ардын жүжигчин Цэрэндагва, Гавьяат жүжигчин Равдан, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн нэвтрүүлэгч Батбаяр, СТА Пүрэдорж, Ганхуяг, Даваасүрэн, Гэрэлсүх, Ялалт зэрэг арав гаруй жүжигчин тогложээ.
Жүжгийн түүхийн зөвлөхөөр Түүхийн ухааны доктор Д.Өлзийбаяр, Г.Дашням нар ажиллаж, Монгол Улсын ардын багш Чоймаа үг хэллэгийг нягталсан байна.

Жүжгийн дууны шүлгэнд хөгжмийн зохиолч Ш.Өлзийбаяр ая тааруулж, СТА Э.Төрмандах дууллаа.

200 жил алдагдсан Монгол улсын тусгаар тогтнолын тухай хэлэлцсэн Хиагтын Гурван улсын гэрээгээр сэдэвлэн бичсэн энэ жүжигт Монголын өвөг дээдэс, төрийн зүтгэлтнүүд хэрхэн амь хайргүй тэмцэж, Хөх чоно мэт хавханд орсон хөлөө тас хазан өнөөгийн Монголын бүрэн тусгаар тогтнолын суурийг тавьсан тухай өгүүлнэ.

МӨРӨӨДЛИЙН ЭГЧ

2011-05-13T22:12:00.000-07:00

/өгүүллэг/

Ц.Түмэнбаяр

2011-05-13

Улаанбаатар хот

Би тэр үед дөнгөж долоохон настай байжээ. Цасан шуурганд салхи сөрөн алхахад томдсон хуучин хүрэмний минь хормой хөөрөгдөн жихүүн жаварт нуруу, гэдэс хайрагдана. Салхинд алдчихгүйн тулд талхны мөнгөө чанга базсан гар минь бадайран бээрч, сарьс шиг хоёр дэлдэн чих минь тасран алдаж час часхийнэ. Ядаж дэлгүүр хол, гурван гудамжны цаана. Дэлгүүрийн хаалганд савуулах шахам арай гэж ороод бадайрсан алгаа алгуурхан дэлгэж, мөнгөө өглөө.

Талхаа энгэртээ тэврэн дэлгүүрээс гарахад өөдөөс мөс мэт салхи шавхуурдан хайр найргүй хацрыг минь алгадахад, амьсгал минь бөглөрч, толгойгоо дальжгасхийлгэхэд өнөө муу хүрэмний нь энгэр хоёр тийш ярагдан, далавч шиг хийслээ. Би талхаа газар алдаж, хунгарласан цасанд элээ шиг л нэвсгэсхийн уналаа. Цасан хунгарт хамраараа хатган унах тэр агшинд хаанаас гарч ирсэн нь үл мэдэгдэх залуухан эгч намайг татаж босголоо. “Миний дүү бос, Хөлдлөө ш дээ” хэмээн цасыг минь гөвж өгөхөд тэр эгчийн хөгжүүн баясгалантай царай, тунгалаг хар нүднээс урьд өмнө миний хэзээ ч мэдэрч байгаагүй тийм их гэрэлт хайр асгарч, энэ хүйтэнд хаанаас нь гардаг халуун бэ гэмээр хачин дулаахан гараараа тасрах шахсан чихийг минь дарж, хоёр гарыг минь атгаж бүлээцүүлэхэд бүхий л бие минь халуу оргих шиг болсон сон. Би бүр юу ч гэж хэлэхээ мэдэхгүй дэмий л эрүү амаа зодолдуулан дагжтал чичрэн зогсоход өнөө эгч товч нь тасраад уначихсан хүрэмний энгэрийг лав гэгч нь зөрүүлээд, захы минь босгож, газар алдсан талхыг минь тэврүүлэн “За дүү минь дэгдээд харьчих” гэж өхөөрдсөн өнгөөр инээмсэглэн хэлж билээ.

Би талхаа тас тэврэн гэрээдээ гүйснээ өөрийн эрхгүй эргэн өнөө эгчийн араас мэлмэртэл ширтэн хоцорсон сон. Тэр эгч цасан шуурганаас гэнэтхэн гарч ирсэн шигээ тэнгэрээс тасралтгүй лавсан унаж өтгөрөн ээрсэн их цасан дунд цоглог алхсаар шингэн алга болсон сон. Түүнээс хойш нөгөө эгчийг гараад ирэх болов уу гэж бүтэн өвөлжин цөхөртлөө хүлээсэн ч бараа сураггүй. Хавар цас хайлж, газар тарлантахад “цасан дундаас ирсэн, цасан дунд шингэсэн мөрөөдлийн эгч минь…” гэж шийдсэнээсээ хойш түүнийг харуулдахаас больсон.

Гэвч үйлийн хорвоод эргэлдэх хэрмэл амьдралын минь утга учир, битүүлэг мөрөөдөл чухам тэр дулаахан гарыг олоход л юм шиг, орчин тойрондоо тааралдсан бүсгүй хүн болгоноос итгэл хайрласан шидэт харцыг эрсээр л явлаа.

Намайг талханд явуулсан авга эгчийнхээ нүднээс олох гэж харлаа. Тэрний нүднээс хайр урсах нь бүү хэл, яг тэр цасан шуургатай өдрийн тэнгэр шиг хүйтэн жавар сэнгэнүүлэн шилбүүрдэх нь тэр. Тийм болохоор харахаас жихүүдэс хүрэн жийрхдэг болсон.

Миний ээжид… гэж бодоод ээжийнхээ нүд рүү горьдон ширттэл ямар ч доромжлол залхаалтыг хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн хүлцэнгүй бор нүд айдсаар мэлтийж байлаа. Түүнээс хойш би ээжийнхээ нүднээс дальдардаг болсон.

Намайг “Эмээ, эмээ” хэмээн гүйж очиход өөдөөс тосон чадлаараа л хурдлан майжганасаар ирдэг, энэ орчлонд намайг хүн болж төрсөнд минь баярладаг, магадгүй бас харамсдаг эмээгийнхээ өөдөөс нухацтай хартал “надаас хойш яана даа” гэх итгэл алдарч хярлайсан, аврал эрэх мэт цөхрөнгүй харцтай тулгараад, бас л, дахин харахаас гэрэвшдэг боллоо.

Зүүд зөнгийнхөө хязгаараас ч тэр нүдийг хайж үзсэн. Зүрхнийхээ гүн лүү улам шигдэн дотогшлох гунигаасаа ч хайсан. Гэтэл эхэр татан шүүрс алдахаас өөрийг мэдэрсэнгүй.

Би “мөрөөдлийн эгчтэй” учирсан тэр өдрөөс хойш анхны цас хаялах болгонд ер бусын цовоо цолгиноор сэтгэл хөглөгдөн, тэртээ дээрээс нисэн ирэх ивээл хайрыг хүлээн цагаан тэнгэр өөд илбэдүүлсэн мэт гөлөрдөг билээ. Гэвч тэр эгч харь ертөнцийн гэгээнээс тасарч цастай хамт ирээд тэр цастайгаа буцчихсан юм шиг…ор мөргүй.

Харин амьдралын нугачаан дунд бүдэрч унаад айдас түгшүүр, гаслант нулимсанд живэхэд өнөө эгч зурсхийтэл гэрэлтээд “Миний дүү бос” хэмээн аядуу намуухан ч “Чи чадна” гэсэн итгэлтэй сэргэлэн өнгөөр хэлж, зүрх сэтгэлийн минь шархыг илааршуулж орхиод л алга болчихно.

Тэр хүйтэн цаснаас “мөрөөдлийн эгч минь” намайг татаж гаргаагүй бол миний сэтгэл тэр чигтээ царцах байсан биз ээ.

Бээрч улайсан гарыг минь атгасан халуун илч л өнөө болтол миний судсаар гүйж, гудмалсан харанхуй хавцал мэт амьдралыг тэр эрчим хүчээр туулж яваа ч юм шиг…

Хожим түймэр шиг дүрэлзэх дурлалдаа шатсан амраг бүсгүйнхээ нүднээс тэр харцыг олох гэж шуналтайгаар цоо ширттэл, тэрний минь нүд харин, надаас хязгааргүй их хайрыг цөхрөлтгүй нэхэн мэлмэрч байлаа.

Талын хөх чононд би хайртай

2011-05-02T04:41:00.001-07:00

Хорин зууны тэртээгээс шившиж тавьсан сум

Холын цэнхэр хязгаараас над руу харвасан од

Гунигт хар нүднээсээ оч үсэргэн цоо ширтэх

Гурамсан сур шиг хөвчирсөн

Талын хөх чононд би хайртай.

Бөмбөр шиг нижигнэх морин туурай тачигнаж

Бөөн хар үүл мэт үхэл нөмрөн айсуйд

Амь онилсон сум амьсгал тоолон нэхэхэд

Амьдралаас суга үсрэн аглаг тайгад сураггүй шингэх

Аяа, даанч тэнгэрлэг

Талын хөх чононд би хайртай.

Шаналсан сэтгэлээ тас хазан

ганцаардал руу зулрах эрх чөлөө

Шархалсан зүрхээ зөвхөн

нулимсаараа л долоож илааршуулах бардамнал

Чивчирсэн судсаар нь монгол гал буцлан урсах

Чинэрсэн халуун дөл

Талын хөх чононд би хайртай.

Хэнгэрэгийн дуу ертөнцийн анирыг цочооход

Хээрийн чоно гэрэлт үүлэнд хувилахуй

Мөрөөдлийн дуу-шидэт улианд чинь ховсдуулж

Мөнх тэнгэрийн дайдад хамтдаа живнээ,

Талын хөх чоно минь!!!!!!

2011-05-02 06 цаг

Намар оройн дуу - Шүлгийг Ц. Түмэнбаяр

2011-04-11T20:25:00.000-07:00

Егүүтгэл

2011-03-15T04:08:00.001-07:00

Төгөлдөр хуурын даруулыг арван хуруу тэмтчиж
Төөрсөн сэтгэлийн гүнээс эх дэлхийгээ эрлээ.
Хар цагаан даруулаас
Харууслын дуу цахиртаж
Халуун зүрхний гүн рүү
Хархираа гол шиг цутгалаа.
Бөөсөн чинээ үрс нь бөөрнөөс нь сорж
Зулзаган чинээ үрс нь
Зулайнаас нь цөмлөж
Хархын чинээ үрс нь
Хавирганаас нь өмлөж
Шоргоолжин чинээ үрс нь
Шороо болгоныг булаацалдаж
Ханахыг мэдэхгүй шуналаар
Хар турлиах шиг хашгирцгааж байна.
Хэмлэх шүдэнд хэрчүүлж
Хэхрэх хоолойд тээглэсэн
Бөөрөнцгөн чинээ дэлхий минь
Бөмбөлзтөл чичирч
Торгоож цөхсөн тэнхлэгтээ
Тогтож ядан салганана.

Гарцаагүй үхлийн ирмэг дээр
Галт шуургаар тургиж
Газар дэлхийн хэвлий
Гашуун нулимсаа цацлаа.

Төрүүлсэн үрсдээ егүүтгэгдсэн
Төрөлх эх дэлхий минь
Төсөөлшгүй сансрын дайдад
Төмрийн хаягдал шиг цацагдах нь ээ.

Ц.Түмэнбаяр

“TALE ABOUT MOTHER’S MILK” НОМЫН ТАНИЛЦУУЛГА

2011-02-24T01:14:00.000-08:00

Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт зохиолч, богино өгүүллэгийн нэрт мастер Ц.Түмэнбаярын “Tale about Mother’s milk” хэмээх номонд түүний 9 өгүүллэг англи-монгол хэлээр хэвлэгджээ. Эдгээр өгүүллэгийг Монголын нэртэй орчуулагчид Г.Дашдаваа, Т.Очхүү, Цогт, В.Цогмаа нар орчуулж, Шинэ Зеландын их сургуулийн профессор багш, монгол судлаач Deborah Rhode нар шүүн тунгаасан байна.

Монголын нэрт зураач Д.Бадамын уран бүтээлээр номоо чимэглэжээ. Энэ номонд зохиолчийн “Утгын чимэг” богино өгүүллэгийн наадмын дэд байрт шалгарч байсан “Сүүдэр”, “Тэнгэрлэг үхэл”, Улаанбаатар хотын ойд зориулсан өгүүллэгийн улсын уралдаанд тэргүүн байр эзэлсэн “Цав цагаан цамцтай залуу” болон уншигчдийн танил болж, гадаад дотоодын судлаачид, уран бүтээлчдийн анхаарлыг татсан “Цагаан сүүний домог”, “Мэргэнд буусан чоно”, “Ажаа”, “Нүцгэн натур”, “Өндгөн чулууны домог”, “Шөнийн серенада” зэрэг өгүүллэгүүд орсон ажээ.

Ц.Түмэнбаярын тухай тодорхой мэдээлэл авахыг хүсвэл www.tstumenbayar.blogspot.com web site-аар орох буюу tumenbayar_59@yahoo.com e-mail, 99249466 утсаар холбоо барьж болно.

"The shadow" буюу Сүүдэр (Англи хэл дээр)

2011-02-24T01:00:00.000-08:00

"Internet lover" буюу "Интернэтийн амраг" (Солонгос хэл дээр)

2011-02-24T00:53:00.000-08:00

"The nude model" буюу "Нүцгэн натур" (Солонгос хэл дээр)

2011-02-24T00:37:00.000-08:00

“Уралын тэс мод” буюу “Уралская рябинушка” Орчуулсан М.Петрова

2011-02-24T00:27:00.000-08:00

Санкт-Петербургийн улсын их сургуулийн

Дорно дахины факультетийн

Монгол хэлний ангийн доцент Петрова.М.П.

mariap2001@mail.ru

Монголика-7

2007 он

Санкт-Петербург

“Хилэнцэт хорхой” буюу “Скорпион” Орч, М.Петрова

2011-02-24T00:20:00.000-08:00

Санкт-Петербургийн улсын их сургуулийн

Дорно дахины факультетийн

Монгол хэлний ангийн доцент Петрова.М.П.

mariap2001@mail.ru

Монголика-5

Санкт-Петербург

2001 он

Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгүүд Санкт-Петербургийн их сургуульд

2011-02-24T00:10:00.000-08:00

Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгүүдийг 1993 оноос эхлэн Санкт-Петербургийн их сургуулийн Түвд- Монголын салбарын уран зохиол судлалын тэнхимд Монгол хэл уран зохиолын хичээлийн хөтөлбөрт, 1996 оноос Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль болон жүжигчин, найруулагч бэлтгэдэг бусад сургуулиудын хичээлийн хөтөлбөрт оруулан судалж, оюутнууд тайз дэлгэцийн бүтээл, судалгааны ажил хийж эхэлжээ.

ТЭНГЭРИЙН ЗУУД

2010-09-11T00:17:00.001-07:00

Введение и перевод с монгольского М. П. Петровой

УБ., 2005.

Стр.14

Никогда я стихов не писала,
Посвящая конкретным событиям,
И любовь свою не отдавала,
Всем, случившимся на пути моём.

С каждым звуком тоскливой песни
Угасает светлая вера,
И слова любви так не к месту
Ранят сердце, как острые стрелы.

Иней лет чёрных прядей коснулся,
За плечами нелёгкие годы,
Может быть утешеньем вернулся
Лёгкий призрак любви и свободы?

Неужели на мне задержался
Твой порхающий радостный взгляд?
Неужели мне не показалось,
Что глаза твои страстью горят?

Завертела любовь, закружила,
Поздно, глупо, наивно, смешно,
Вновь я в жизни своей ощутила
То, что даже забыла давно.

Зябким вечером ветер суровый
Мою душу до дна иссушил,
Одиночеством, грустью, разлукой
И печалью её затопил.

Если ж эта любовь неизбежна –
Предначертана свыше судьбой,
Дай мне руку, утонем – так вместе,
Пусть ничто не разлучит с тобой.

Улан-Батор. 1999-07-17.

Стр.15

Как жаль, когда мгновения…

Как жаль, когда мгновения уходят безвозвратно,
И то, что на свидании грустил – мне жалко и досадно.

Как жаворонок в предрассветной стуже ты дрожал,
Как быть? Ты тайной и слепой любви не избежал.

Твой быстроногий рыжий конь несётся вдаль,
Душа свободна и светла - прощай, печаль!

При встрече не отводим взгляд – к чему скрывать?
Но нет – и жалостью к тебе душа полна опять.

И снова слёзы на глазах – осенняя роса,
И листьев пёстрых на воде бесшумная краса.

Не знаю плакать или петь, уж поздно или рано,
И облик твой в моих глазах заволокло туманом.

Гора Тушэ гун. 1993-10-22

ХАН ХЭНТИЙ

2010-09-11T00:15:00.000-07:00

Введение и перевод с монгольского С.Вальчука

Средь грозных бурь во мгле тысячелетий
Ты высишься, как сказочный Сумбэр.
Взлетает птица, но не долететь ей
До снежных высей,
До небесных сфер.
У ног твоих синеют наши слепи,
Питая благоденствие и мир
Земли, где сбросил вековые цели
Народ, который
Счастлив и не сир.
Ты породил -
А я ей песней вторю -

Могучие струи Оноп-реки,
К священному стремящиеся морю.
Трудны ее пути и далеки.
У ног твоих потомок аргамака,
Способного всю землю обскакать,
Пасется, видя вместо мглы и мрака
Сияющую солнцем благодать.
О Родины отец,
Всегда твоя вершина
Сверкнет нам, монголам, белизной,
С грядущим нескончаемо едина,
Как вечный образ мудрости земной!
Седой учитель, сердце разбудивший.
Живой водой вспоивший русло дней —
О, молодость свою в бессмертье превративший,
Возвысь мой дух,
Великий Хан Хэнтэй!

3ВУК И ЛИМБЫ

2010-09-11T00:13:00.001-07:00

Введение и перевод с монгольского С.Вальчука

Похож на марево иссушенной земли,
Лазурный занавес приоткрывает сцену,
Где нежной лимбы звук послышался вдали,
Родных картин сопровождая смену...
Вот белый верблюжонок.
Малыша
Осиротевшего
Душа общенья жаждет,
Гобийским ветром огненным дыша,
Когда и саранча от жажды страждет.
О, как он плачет!..
Круглые глаза,

Затмив его сияющие взоры,
Так затопила крупная слеза,
Что потеряли очертанья горы...
Он плачет, сострадания ища.
От матери судьбою отлученный.
Тоскует он, от боли трепеща,
Неистовой печали обреченный.
По тропкам гор и по барханам он
Бежит, изранив нежные копыта,
И слышится его надрывный стон.
Непоправимо жизнь его разбита.
И пропадают в ночь, бессильные помочь,
Горбатые холмы, приняв унынья позы.
Седая Гоби-мать — ей скорбь унять невмочь
Б моей груди свои роняет слезы.

РОДНИК "ВОДА КУЛАНОВ"

2010-09-11T00:11:00.001-07:00

Введение и перевод с монгольского Ю.Алексанрова

Синеющий простор, бескрайнее земное
Пространство Гоби
Взор
Не обоймет вокруг...
В июльский день, когда
Скала истает в зное,
Студеный родничок заломит зубы вдруг.
Л по седой степи к нему куланы мчатся,
И, словно в небесах, раскатист гром копыт.
И пыли облачка, что в синеве клубятся,
Зеркальный родничок немедля отразит.
Стремительный табун пуглив и своеволен,
Как ветерок степной, что улетает вдаль;
Его летучий бег бесследен и раздолен —
Такие скакуны воротятся едва ль...
И не осядет пыль на их пятнистых спинах,
Л смерчем позади закружится она...
Лазурная вода на голубых равнинах
Лишь на единый миг была замутнена.
О гордый мой кулан,
В степи, такой громадной,
Крылатому коню
Ты. видимо, сродни!
О светлый мой родник,
Поилец наш отрадный,
Небесную красу
Навеки сохрани!

ПЕРВЫЙ СНЕГ

2010-09-11T00:09:00.001-07:00

Введение и перевод с монгольского Ю.Алексанрова

Стан изгибает горделивый свой
Под ветром тополь, столь прямой вначале,
Как будто плача желтою листвой,
Как будто небу кланяясь в печали...
Сменив осенней радуги наплыв,
Цвета которой в поздней роще тают,
Снежинки с неба, землю озарив,
На белых крыльях медленно слетают.
- Пришла разлука, по свиданье ждет, —
Нашептывают звезды снегопада, -
Ведь неминуемо весна придет,
И понапрасну горевать не надо!..
Чудесен мир, где небо и земля
Друг другу нежно пожимают руки,
Как будто сердцу нашему веля
Не знать опустошительной разлуки!

АРГАМАК

2010-09-11T00:02:00.000-07:00

Введение и перевод с монгольского Ю.Алексанрова

Под шаг гной всякий конь рысцой приноровится.
А в гриве ураган свистит, хоть воздух тих.
Под острием копыт и камень раздробится.
Доныне скакунов никто не знал таких!
По белым гребням волн, казалось мне, ты мчался.
Ты в сон мой прилетел, как сказочный Пегас.
От ржанья твоего край неба поднимался,
И наступал в степи рассветный алый час.
Когда б я, на тебе простор одолевая,
Не рассекала даль и ветерок степной,
Всей грудью аромат нетронутый впивая, —
Не знала б красоты моей земли родной!
Поэзии большой став символом небесным,
Остался ты товарищем людей:
Сквозь вихри пуль взмывал,
Став соколом чудесным,
Победе помогал Монголии своей.
Монгольскою душой отважной обладая,
Как прадеды мои, служу своей стране;
И на ее гербе, монголка молодая.
Лечу я к солнцу, ввысь
На гордом скакуне!

УРАЛЬСКАЯ РЕБИНУШКА

2010-09-10T23:59:00.000-07:00

Санкт-Петербургийн улсын их сургуулийн

Дорно дахины факультетийн

Монгол хэлний ангийн доцент Петрова.М.П.

mariap2001@mail.ru

Монгольская писательница Цэрэнтулгын Тумэнбаяр (р. 1959) начала свой творческий путь в середине 70-х гг. XX в. На страницах монгольской периодической печати постоянно появлялись стихотворения и поэмы, из которых впоследствии был составлен первый сборник автора «Цэцгийн суу»— «Цветочный нектар» [1]. В 1993 г. выходит её первый прозаический сборник «Удган»— «Шаманка» [2], принёсший ей известность. Следующим этапом в творчестве Ц. Тумэнбаяр стали сборники тонкой психологической прозы «Мэргэнд буусан чоно»—«Знак Волка» [3] и «Ондген чудуупы домог» — «Легенду о каменном яйце [4]. В 2005 г. выходят поэтический сборник «Тэнгэрийн зууд» — «Небесный сон» [5] и прозаический сборник «Согоо суман»— «Стрела маралихи» [6]. Во многих своих произведениях Ц. Тумэнбаяр касается темы женской судьбы. Представленный здесь рассказ «Уралын тэс мод» — «Уральская рябинушка» [7] посвящён русской женщине и её нелёгкой доле.

Литература
1. Тумэнбаяр Ц. Цэцгийн суу. У.-Б., 1986. 48 х.
2. Тумэнбаяр Ц. Удган. У.-Б., 1993. 55 х.
3. Тумэнбаяр Ц. Мэргэнд буусан чоно. У.-Б., 1999. 178 х.
4. Тумэнбаяр Ц. Ондген чулууны домог. У.-Б., 2001. 40 х.
5. Тумэнбаяр Ц. Тэнгэрийн зууд. У.Б., 2005. 68 х.
6. Тумэнбаяр Ц. Согоо суман. УБ., 2005.240 х.
7. Тумэнбаяр Ц. Урапын тэс мод.

Введение и перевод с монгольского М. П. Петровой

/рассказ/
Моя мать каждое утро, когда я выходила из дома с коляской, повторяла, словно попугай: «Этой сумасшедшей русской ничего не стоит запустить камнем ребёнку в голову. Будь осторожна».
Тогда мне было около десяти, и в мои обязанности входило гулять с младшим братишкой, которому к тому времени исполнилось всего полгода. Обычно я катала детскую коляску по дальней широкой Ки-тайско-Синьцзянской улице. Там. по этой улице, и зимой и летом ходила туда-сюда одна русская женщина— в ватнике, длинной шерстяной юбке, на голове толстый вязаный платок, за плечами плоский зелёный солдатский термос. Всех прохожих она по-русски осыпала проклятьями и швыряла камни в тех, кто оказался поближе. Я очень её боялась, старалась держаться подальше и постоянно следила, как бы камень не попал в коляску.
Однажды я увидела, как она стоит, опершись на придорожную осину, и что-то напевает. Она была спокойна, поэтому я подошла с коляской, зачарованная тихой незнакомой мелодией. Заметив меня, она сказала: «Что ты смотришь?» — и, оттолкнув коляску, со всех ног бросилась прочь. Я очень хотела узнать, откуда в наших краях появилась эта русская женщина, не знающая ни одного слова по-монгольски, почему каждое утро она ходит по улице, п всех и вся и швыряет вслед прохожим камни.
Х X X
Девушка Наташа в венке из цветов рябины на золотистых волосах пришла к милому на свидание. Русские девушки считают рябину символом любви, а неосыпавшиеся красные ягоды зимой, на морозе, приобретают необычный терпкий вкус. Летними вечерами в деревнях молодёжь танцует под баян и поёт задушевные песни про любовь. Какой же прекрасной, весёлой была юность Наташи! С Ваней они поженились, родился сынок Серёженька. Двадцать лет промчались как одно мгновение. Сыну уже исполнилось семнадцать. Наталья с нежностью и лёгкой грустью вспоминала прошедшую молодость. Но однажды летним днем всё задохнулось в горьком дыму войны, На фронт Наталья проводила разом и мужа и сына.
-Ничего, Наташка, будет и на нашей улице праздник, — говорил, прощаясь, Иван. Аонасноваи снова целовала сына, не ведая, суждено ли им ещё раз увидеться на этом свете. И когда стояла, вся в слезах, обнимая сына, у неё возникло какое-то странное предчувствие. Деревенские бабы, проводив мужиков, постепенно притерпелись к всеобщей скорби. Спасала работа— тяжкая, от зари до зари. Издалека слышались глухие раскаты войны. Тянулись долгие хмурые дни. Всей деревней с нетерпением ждали почтальона, заезжавшего в их глухомань раз в неделю. Редко, но всё же получала весточки и Наталья. И вот однажды, уже после того как сына поревели на Восточный фронт, из Монголии, где он сражался на реке Халхин-гол против японцев, пришло письмо: «Мама, держись. Наш отец был настоящим героем. Мне очень горько. Но я горжусь отцом... Он не вернётся, но я вернусь. Обещаю. Скоро война кончится». Слова из письма сына Наталья запомнила наизусть. Все её братья и родственники погибли. Остался один Серёжа. Днём и ночью Наталья молилась, прося у Бога лишь одного — чтобы единственный сын вернулся с войны живым. Каждый раз в ожидании телеги почтальона она со страхом думала: «Что за письмо придёт?» Ноги и руки дрожали, по телу пробегали мурашки. Радостная весть об окончании войны пришла светлым весенним утром. Наталья радовалась вместе со всеми, то смеясь, то плача: «Слава Богу, слава Богу! Теперь и сынок вернётся живой и здоровый». Но писем от сына больше не приходило, и в душу матери снова закрался страх. С тревогой и опасением ждала она нового удара. И вот пришло письмо, которого она так ждала и так боялась. На конверте чужим, незнакомым почерком было выведено: «Наталье». Она дрожащими руками взяла письмо, пальцы не слушались, конверт не раскрывался, пришлось разорвать его сверху. Наталья быстро пробежала строчки глазами. -«Ваш сын тяжело ранен. Он доставлен в военный госпиталь в Улан-Баторе»,— прочла она. Дальше нес поплыло перед её глазами, письмо выпало из рук. Губы шептали одно: «Сынок... кровинка моя. Ты жив, жив. Мама приедет. Мама может спасти». Она собралась быстро, без колебаний. Не успев даже попросить соседей присматривать за домом, она вместе с воинским эшелоном отправилась в незнакомую страну Монголию. Единственной целью было застать сына в живых. Без него ей незачем было жить на этом свете. Почти месяц, разными путями, несмотря на зимнюю стужу, Наталья добиралась до монгольской столицы. Наконец нашла тот госпиталь, где, тяжело раненный, лежал её сын. На какой-то дальней китайской улочке сняла у людей комнатёнку, но днём и ночью находилась в палате у сына. Однажды рано утром она, как всегда, вскипятила воды, налила в плоский солдатский термос и отправилась в госпиталь. Тело сына было уже с головой накрыто одеялом. Наталья закричала в голос: «Нет, нет, сынок... Ты не должен умереть» — и упала без чувств. Её подняли, насильно оттащили от тела.
С тех пор минуло тридцать лет. И все эти тридцать лет каждое утро Наталья вставала на рассвете, кипятила воду, наливала её в старый зелёный термос и отправлялась в госпиталь, приговаривая: «Губки у сыночка пересохли. Надо горяченького принести». Встретившимся по дороге военным она кричала по-русски: «Отдайте моего сына, отдайте моего сына!»
В один прекрасный день сумасшедшая русская вдруг исчезла. Говорили, что она умерла в том месте, где был похоронен её сын. Я же до сих пор, услышав русскую песню «Уральская рябинушка», вспоминаю русскую женщину, мать, что в поисках сына приехала с далёкого Урала и умерла в наших краях.
Улан-Батор, 2006 г.

ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ ПРОЗА Ц.ТУМЭНБАЯР

2010-09-10T23:49:00.000-07:00

М.П.ПЕТРОВА
Санкт-Петербургский государственный университет
mariap2001@mail.ru

В конце ХХ века во всех сферах жизни Монголии произошли большие перемены. Они коснулись политической, экономической, социальной, культурной, нравственно-духовной сторон существования общества. Отразились они и на человеческих судьбах.

Современное состояние монгольской литературы, с одной стороны, подготавливалось предшествующими десятилетиями, а с другой – определяется теми коренными изменениями, которые произошли в стране. Такие исследователи монгольской литературы, как Л.К.Герасимович, Л.Г.Скородумова, Ч.Билигсайхан отмечают, что сегодня, как в поэзии, так и в прозе преобладают модернистские тенденции: создание авторами философски чрезвычайно насыщенных текстов, где философия дана и в прямых сентенциях, и растворена в художественной ткани произведений. Для модернистской прозы характерна также ориентация на архаическую, классическую и бытовую мифологию. 1

Вместе с тем не ослабевает интерес монгольских поэтов и прозаиков к внутреннему миру человека. Тенденция перехода от описательности к психологизму в полной мере развивается в произведениях авторов конца ХХ – начала ХХI вв. Сегодня этот интерес, не характерный для литературы ХIX в. становится естественным и последовательным. Необходимо отметить, что психологизация повествования признаётся сегодня одной из ведущих тенденций развития и мировой литературы. Многогранное человеческое «Я» называют отправной точкой творческого осмысления мира, а его воспроизведение в литературе связывают с решением её главной задачи – извлечением жизненного смысла.2

Пристальное внимание монгольских авторов к психологии героев приводит к заметному повышению уровня художественного изображения. Писатели уже не просто констатируют, но и мотивируют поступки и действия своих героев. В отличие от всех предыдущих периодов развития литературы сегодня поэзия значительно уступает прозе. Многие авторы, начинавшие как поэты, на рубеже ХХ – ХХI веков становятся ведущими прозаиками.

Такова и творческая судьба Ц.Тумэнбаяр. Она, ученица известного новеллиста и романиста прошлого века С.Эрдэнэ, пришла в литературу как поэт. Но, выпустив всего один поэтический сборник «Цветочный нектар»3 , обратилась к прозе. Один за другим выходят из печати сборники её рассказов: «Шаманка»4 , «Волк, преисполнившийся мудрости»5, «Одинокая струна не звучит»6, «Легенда о камне-яйце»7. Рассказ «Лучшая часть чая»8 лёг в основу киносценария. Необходимо сказать, что писательская деятельность Ц.Тумэнбаяр успешно сочетается с её работой в качестве журналиста в различных периодических изданиях – газетах «Зууны мэдээ» и «Зохист аялгуу», а также большой общественной активностью.

Ц.Тумэнбаяр с полным правом можно назвать сложившимся мастером рассказа. Малые прозаические жанры – эссе, очерк, рассказ, повесть – быстро откликаются на изменения в обществе. Художественное пространство произведения малой прозы ограничено определённым количеством персонажей, небольшим пространством и малым отрезком времени. Сюжет, если он есть, развивается динамично. Концепт или сформулированная идея произведения доводится до читателя с помощью ограниченного набора средств и за минимальное время.

Писательница Ц.Тумэнбаяр редко выходит за рамки избранного жанра рассказа. Все сборники её произведений имеют чёткое жанровое определение – fuoollэгooд, т.е. рассказы, а книга «Одинокая струна не звучит» даже уточнение – рассказы о любви.

Сегодня автора волнуют любовные, морально-этические, реже – исторические темы. Персонажи её рассказов – жители современного города и худонской 9 глубинки, иногда – известные исторические личности. Действие большинства рассказов разворачивается в современной Монголии. Необходимо отметить, что в литературе предыдущих десятилетий город как место действия встречался довольно редко, т.к. для кочевой цивилизации в целом город – явление относительно новое. Для Ц.Тумэнбаяр жизнь и судьба современного горожанина – одна из основных тем. Персонажи «городских» рассказов – люди чаще всего молодые, ищущие своё место в жизни.

Девушка Ганцэцэг ( «Обнажённая натура»10), работающая натурщицей у живописца, художник-вдовец, оставшийся с маленькой дочерью на руках после смерти любимой жены («Ночная серенада»11), молодая героиня рассказа «Парень в белой-пребелой рубашке» 12, влюбившаяся в прохожего, Солонго- жена богатого бизнесмена («Яйцеклетка» 13), уступившая просьбе мужа прибегнуть к услугам суррогатной матери.

Информационный поток каждого рассказа, распадаясь на несколько пластов, служит формированию основной идеи – концепта произведения. Например, содержательно-фактуальная информация рассказа «Обнажённая натура» – открытие выставки молодых художников. Девушка, работавшая натурщицей, видит прекрасное полотно с её изображением на романтическом фоне. Картина занимает первое место на конкурсе работ начинающих живописцев. Художник благодарит свою натурщицу, холодно прощается с ней и покидает вернисаж вместе со своими гостями. Основная информация об отношениях между живописцем и натурщицей, о её настроении и чувствах передаётся, в основном, в виде подтекстного пласта, существующего в самом тексте как подводное течение и сообщающее рассказу глубину и дополнительную значимость. И линейный, и подтекстный потоки направлены на формирование концептуальной информации , которая выделяет двойственность натуры молодого художника, свойственную большинству творческих личностей, т.е. изображение возвышенных чувств в искусстве и абсолютную чёрствость в отношении к окружающим его людям. С другой стороны перед читателем открывается прекрасная душа Ганцэцэг, искренне полюбившей живописца. Автор представляет здесь двух людей примерно одного возраста, одного социального слоя, но обладающих такими разными душевными качествами.

Если тема города является относительно новой для монгольской литературы, то тему худона можно назвать традиционной. Персонажи «худонских» рассказов – чаще всего люди немолодые. Некоторые даже никогда не покидали пределов родного кочевья, другие, как в рассказе «Лучшая часть чая» 14 , съездили в город, погостили у своих детей и вернулись обратно, испытав ностальгию по своему нутугу. 15 Герои рассказа «Баня» 16 напротив, молодожёны, искренне любящие друг друга. Но, будучи скованными традицией не показывать своих чувств на людях, они бывают предоставлены друг другу только в бане, двадцать минут один раз в неделю. «И когда заканчиваются эти двадцать минут, банщица, толстая темнолицая тётка, кричит так, что и у глухого лопнули бы барабанные перепонки: «Ваше время истекло, следующий на очереди, выходите» и чуть ли не вышибает ногой дверь.»17

Любовныйтреугольник предствлен в рассказе «Дээл 18 с неправильным запахом» 19. Пятидесятилетний муж признаётся своей бездетной жене в том, что у него родился сын на стороне. Бадрах просит искусную Цэмцээ сшить для его внебрачного сына особую дээл с застёжкой не на правом, как положено по традиции, а на левом плече, чтобы злые духи не нашли дороги к душе ребенка. Дээл с неправильной застёжкой становится художественным символом материнской любви, которой лишена Цэмцээ. Тумэнбаяр здесь поднимает тему женской судьбы, доли. Чётко прорисованные психологические портреты персонажей служат актуализации концепта рассказа – женщина несчастна, если у неё нет детей.

Одиночество, смерть – темы рассказа «Пугало» 20. Главный герой – путевой обходчик, имя которого все давно забыли и называют Пугалом. Это говорящее имя, обозначающее характеристику, наиболее присущую персонажу, а именно – торчать около своего домика на железной дороге и «отпугивать» проходящие мимо поезда. Единственным ярким событием в жизни Пугала была поездка на праздник в центр и награждение телевизором за хорошую работу. Жизнь прошла в полном одиночестве. В один из дней на железнодорожном переезде уже не увидели привычной фигуры. Отсутствие этой художественной детали означает смерть персонажа.

Историческая проза – явление традиционное для монгольской литературы. «Сокровенное сказание монголов» 1240 года, монгольские исторические хроники, романы Инжиннаша, исторические романы, созданные в ХХ в. Ш.Нацагдоржем, С.Эрдэнэ и другими – вот лишь вехи формирования этого устойчивого литературного направления. Тумэнбаяр также отдаёт дань этой традиции. Однако в раскрытии исторических тем она идёт нетрадиционным путём. Писательница создаёт художественное произведение – рассказ, действие которого разворачивается в пределах минимального отрезка исторического времени, предметом служит очень конкретное событие, количество персонажей строго ограничено. Восприятие скрытого, имплицитного смысла этих произведений возможно только при соответствующей подготовке читателя или наличии комментариев, которые автор и даёт в конце каждого исторического рассказа.
Наибольшей эмоционально-психологической глубиной, на наш взгляд, отличается рассказ «Легенда о белом молоке» 21, где речь идёт о войне между восточномонгольскими и ойратскими князьями в 1413 – 1414 гг. Описание прекрасного летнего дня резко контрастирует с состоянием двух героинь рассказа – молодой ханши Насан – жены ойратского хана Шарбаатара и его пленницы Монголжин. Обе беременны и у обеих уже начались схватки. Из краткого ретроспективного экскурса читатель узнаёт о том, что муж Монголжин погиб накануне от меча Шарбаатара, а она попала в плен. Ойратский хан издаёт указ о том, что если у пленницы родится дочь, то он оставит их вживых. Если же у его жены родится сын, то он добровольно прекратит войну с Халхой. У пленницы появляется на свет сын, у Насан – дочь, но они меняются детьми. Шарбаатар догадывается о подмене, но, исполняя последнюю волю своей умирающей супруги, оставляет вживых детей и Монголжин и издаёт указ о том, что у него родился сын. Художественная деталь – молоко, излившееся из груди умершей ханши – в конце рассказа превращается в метафору сooн цагаан туяа – белое словно молоко сияние, исходящее с востока перед восходом солнца.

Подобная имплицитная манера письма тесно связана с психологической прозой, прослеживающей, объясняющей и показывающей динамику движения человеческой души. 22

Особняком в прозе Ц.Тумэнбаяр стоит произведение «Шаманка» 23, которое по основным жанровым характеристикам логичнее было бы назвать повестью. В центре внимания автора – жизнь старухи Тангуд от рождения до самой смерти. Произведение выходит в свет в 1993 году, в то время, когда в монгольском обществе возрождается интерес к различным религиозным верованиям, в том числе и к шаманизму. Героиня повести – шаманка. На это сразу указывает заголовок, который несёт в себе раскрытие самой важной темы произведения. Далее в тексте слова «шаманка» – удган употребляется множество раз. Таким образом, заданное в заголовке слово «пронизывая» весь текст, связывает его. Заголовок выполняет свою основную функцию – актуализирует концепт повести.

Уже в первом абзаце, зачине произведения, автор вводит имя собственное своей героини – Тангуд и его определяющую характеристику – чавганц- старуха, согласно монгольской традиции: старая, остриженная женщина, посвятившая себя богу.24 Здесь Ц.Тумэнбаяр пользуется приёмом «начала с середины», кратко останавливаясь на описании внешности старухи, мимоходом затрагивая лишь отдельные черты: «платок, сбившийся на лоб», «чёрные-пречёрные руки с въевшейся под ногти грязью». Старуха Тангуд ест червивую баранью голову, которую она на днях отобрала у бродячих собак. Следующее далее описание ужасного жилища одинокой старухи является ещё одним штрихом к характерологическому портрету героини. Не случайно многократное употребление эпитета хар – чёрный, имеющего несколько семантических значений в монгольском языке: бедный, чужой, пустой. Эта тональность поддерживается в первой части повести и в её конце при описании ужасной смерти старухи.

Дальнейшее композиционное развёртываение текста происходит во второй части, где автор, пользуясь приёмом ретроспекции, описывает жизнь Тангуд с того момента, когда она, круглая сирота, становится шаманкой своего рода. У неё появляется приличный чум, крытый шкурами лосей, спит она на новеньких шкурах антилоп и оленей, а укрывается одеялом из соболей. Так и должна жить хранительница рода, прилежно исполняющая все положенные обряды.
Но автор ведёт сюжет своей повести к кульминационному моменту. Будучи человеком из плоти и крови, шаманка Тангуд влюбляется в молодого охотника. Единственная ночь, проведённая в его объятиях, приводит к рождению сына. Сородичи принимают сына шаманки как дар неба. Сама же Тангуд, в которой ведут борьбу два начала – человеческое и небесное - относится к ребёнку неровно. То бьёт и ругает его, то неистово ласкает и балует. Чередуя такие композиционно-речевые формы, как повествование и рассуждение, Ц.Тумэнбаяр ведёт действие к развязке. Сын вырастает, становится охотником, как и его отец. Здесь особую роль играет такая художественная деталь, как «необычный пронзительный взгляд карих как у волка глаз» - единственная использованная для описания отца-охотника. Через много лет Тангуд мать почувствует на себе точно такой же взгляд, но уже её сына. При помощи этой художественной детали автор обращает внимание читателя на повторяемость ситуации, в которой сын навсегда покидает мать, точно также, как и его отец. Эта деталь служит признаком лаконичного, экономного стиля автора. Выяснив в результате камлания, что сын исчез и никогда больше не вернётся к ней, Тангуд бросает своё занятие, покидает свой род и уходит в неизвестные края на поиски сына. Сломанное шаманское дерево удган мод – символ конца шаманской деятельности Тангуд.

Развязка действия – смерть старухи Тангуд в чужом краю, среди чужих людей, которые даже не знают, откуда она родом и как попала в их кочевье.

Конец, завершающий данную повесть, можно отнести к открытому, так как он представляет собой вопрос в его грамматической форме, а по сути – философскую сентенцию, определяющую авторскую позицию: «Может быть она, готовая вытерпеть любую обиду, находила утешение в проклятиях и ругательствах, воспринимая радость счастливых людей как оскорбление несчастного человека?».

В целом, прозу Ц.Тумэнбаяр можно с полным правом отнести к психологической, так как предметом изображения в ней выступает внутренний мир человека. Автор явно тяготеет к имплицитной манере изложения, где подтекст или импликация играют ведущую роль. Морально-этический урок, заложенный в каждом её произведении, чаще всего скрыт и читателю предоставляется возможность самостоятельно сделать определённые выводы. Тщательная «прорисовка» образов персонажей, аллегории, сравнения, эпитеты, символы и художественные детали ведут к углублению эмоционально-психологического содержания рассказов Ц.Тумэнбаяр. Её тексты организуются таким образом, что контекстуальные значения разворачивающегося сообщения реализуются дважды: эксплицитно, через линейные связи цепочки микроконтекстов, и имплицитно, через отдалённые, дистантные связи единиц всего текста. Пронизывая текст единым сознанием, миропониманием и мироощущением, формируется и определённый образ автора, как глубинный связующий элемент произведения. Анализируя психологические тексты Ц.Тумэнбаяр в хронологическом порядке мы видим, как эволюционирует этот образ. Необходимо отметить, что проза Тумэнбаяр уже заняла определённое место в современной монгольской литературе. Об этом свидетельствует большой интерес к её творчеству как со стороны читателей, так и со стороны критиков, литературоведов и переводчиков.

МОНГОЛЫН ОРЧИН ҮЕИЙН УРАН ЗОХИОЛД НҮҮДЭЛЧДИЙН СЭТГЭЛГЭЭГ ИЛЭРХИЙЛЭХ НЬ

2010-09-10T23:39:00.001-07:00

Санкт-Петербургийн улсын их сургуулийн
Дорно дахины факультетийн
Монгол хэлний ангийн доцент Петрова.М.П.
mariap2001@mail.ru

Монгол хүний уламжлалт сэтгэлгээ бол нүүдэлчдийн сэтгэлгээ юм. Тэр нь монголчууд хязгааргүй уудам тал нутагт аж төрдөгтэй холбоотой юм аа.
Энэ нь Монголын орчин үеийн уран зохиолд тодорхой байр суурь эзэлсэн байна. Байгаль, цаг агаар, цаг хугацаа, орчин тойрон, амьдрал хийгэд үхэл гэх мэт ертөнцийг үзэх гүн ухааны үзлүүд нүүдэлчдийн сэтгэлгээгээр илэрхийлэгддэг.Д.Батбаяр “Нүүдэлчдийн оршихуй бол байгаль дэлхий одон ертөнцтэй зохицон орших оршил. Энэ оршил рхчлон ертөнц дээрх өвөг оршил. Амьтан ургамал, уул, ус цөм байгаль дэлхий, одот ертөнцтэй зохицон оршихыг эрмэлздэг” гэж гүн ухааны эссендээ өгүүлсэн байна.
1. Мөн XIX зууны үеийн нэрт орос, монголч эрдэмтэн А.М.Позднеев өгүүлэхдээ: бодож бясалгах нь монгол хүний сэтгэлгээнд их ойрхон байдаг. Монголчууд үргэлж байгальтай холбоотой явж ирсэн учраас хүний амьдралыг байгальтай харьцуулж үздэг.
2. Тийм учраас орчин үеийн яруу найрагт байгалийн уянга нэлээд байр суурь эзэлдэг. Мөн үргэлжилсэн үгийн зохиолд байгалийн зураглал, бас үзэгдэл байнга дүрсэлсэн байдаг….
…Гэр бол нэг талаасаа нүүдэлчдийн амьдралын салшгүй хэсэг бөгөөд орчин үеийн уран зохиолд тусгалаа олсон байна. Яруу найрагч Ц.Түмэнбаяр:
“ Үүд нь үргэлж нээлттэй гэж
Үнсий нь салхи хөндөөгүй
Орой нь цоорхой тоонотой гэж
Од харваж унаагүй
Үрийн бүүвэйнд зүүрмэглэж
Үүрийн гэгээнээр сэрж
Ассан гал нь хэвээрээ
Аралтай тэргэнд ачигдсан
Миний ардын гэр” 9 гэсэн бол бас яруу найрагч Х.Чилаажав: “Цагаан гэр мал сүрэг эх нутгийн минь чимэг”10 гэжээ.
Эндээс үзэхэд нүүдэлчдийн аж байдлын салшгүй нэг хэсэг нь эдийн соёл юм. Үүн дээр үндэслэн Монголын орчин үеийн яруу найрагч, зохиолчид зохиол бүтээлдээ нүүдэлчдийн онцлогийн маш хурц тод дүрслэлээр харуулдаг ажээ.

1. Түмэнбаяр.Ц., Монгол гэр,- Тэнгэрийн зүүд- УБ, 2005, х35

Tale about Mother’s milk

2010-09-10T22:51:00.001-07:00

The bright and beautiful summer day was enjoyable for all the living world. In the distance, cheering hurrahs of warriors sounded faintly and the horizon became covered with grey dust.
Two soon to be mothers young women were in the agony of childbirth clutching at the latticed walls of the ger1 , with muffled cries. The first of them was an Oirat2 princess, Sharbaatar`s younger khatan (queen) named Nasan. She was on the same side of the ger but outside because she had been captured recently. Just yesterday she saw before her own eyes how her husband, the brave hero of Khalkh, had fallen under the sharp sword of Sharbaatar.

In Mongoljin`s ears rang how the Oirad prince ordered, “if the captured woman has a girl her baby will survive, if a boy he will killed right away. But, if my queen gives to a son to inherit the throne I will stop the war with Khalkha”
As the pains grew closer together and more intense, the queen’s eyes were dazed with terrible pictures of battle and her ears deafened by the shouting of frantic horsemen furious in bloodshed, and the groens of the wounded.
Nasan bit down on her lower lip and her thin summer robe became wet and clung to her body.
Two slave-girls were in guard outside near the captured woman to watch which baby she would have.
At one moment as another scream, “Oh, mummy!” echoed around, two new-born babies starte crying simultaneously, Just after their cords had been tied, Nasan looked at the baby of the captured woman. “The queen sat up, and took her baby in her arms and called in a week voice, “Mongoljin”.
Mongoljin raised her head and looked at the queen suspiciously. With a sigh, Nasan said, “Both of us became mothers together through the agony of broken flesh and blood! Take my girl and give me your boy! There is on other way to save your baby’s life apart from this. Love and bring up my baby as though she was your own.”
“What are you saying? What will happen if your husband knows…?” Mongoljin shook her head with wonder. But Nasan answered insistently “Be quick. Don’t let anyone be suspicious”. As the captured woman was getting ready to say something else. Nasan let her baby fall lightly to Mongoljin’s breast; through the latticed walls of the ger. Mongoljin exchanged her boy in the same way.
… In the field tent Sharbaatar was deep in thought. When his adjutant knelt down before him, he asked seriously and fiercely “Did you say that my queen gave birth to a boy and the captured wife had a girl? Who asked you to tell me about it?” The answer followed, “Your younger queen Nasan her self!” This word made Sharbaatar’s heart beat delightfully fast. “I will see with my own eyes”, said he quite calmly, raising his eyebrows, and ordered “saddle the hourse!”.
He galloped at full speed, not giving his horse rest and after midnight, came to same gers sited far away from the battle field. In a high tone he asked the slave-girl who came out of one ger with a bowl of water, “Where are the newborn babies?”
She replied, “Over there” and pointed to a small dismounted and stepped roughly into the ger. He found there two tiny infants sleeping peacefully alongside what happened around them. He slowly came near to the babies with such feelings which nobody could guess: amazement or jealousy or doubt. When he pressed his stubby hand over his heart, it skipped a beat, his throat pulsated and his legs trembled. He started at the babies like a hungry hawk at its prey and muttered “Do you see! An offspring of my enemy who can shoot me down was born”. As he grasped tightly the hilt of the sword at his belt, biting his lower lip, his heart pulsed strongly and he felt a splitting headache. His face paled and he jumped out of the ger in anger and rage.
As Sharbaatar rapidly approached the ger where his queen slept, a slave-girl with a teapot in her hands came out and said begging, “The queen feels worse”. But he passed in front of her, ignoring her words and burst in to the ger. He took a deep breath willing his hands to stop shaking and addressed the queen in a complaining and brusque tone “Why did you try to fool me?”
The exhausted queen turned her head tiredly at the sound of her husband’s voice. Her sparkling eyes weakened and clouded over with tears. Her face looked pale like the moonlight and the flame in her cheeks cooled. She said in a clear but quite calm voice, “Forgive me, I am tired and exhausted by this war against brothers of the same tribe. My heart is distressed and my eyes darkener at seeing so much blood and tears. I have lost all my patience. I may die. Please fulfill my patience. I may die. Please fulfill my last request! Save the baby boy’s life, please! You can save! Save!” She repeatedly begged “Save!” and, suddenly, breathed her last. He knelt quickly and took her outstretched hand in his. The Queen’s wide-open eyes bore a trance of her last words… While Sharbaatar closed her open eyes slowly with the palm of his hand, drops of milk appeared on the nipple of the queen’s breast and flowed down along her armpit as tears. As Sharbaatar felt distraught, regretful and not knowing what to do, as of he had lost his way in a fog, those happy days they had spent together instantly rose up his mind. Then he sobbed deeply and his ruthless eyes filled with sadness in a flash. He softly kissed the Queen’s forehead barely concealed with her beautiful dark hair and pulled the covers over her head.
Standing unsteadily near the felt door of the ger for a moment, Sharbaatar ordered in a trembling voice “Make an announcement. My wife gave to birth to a boy” and staggered out.
In the distance from the east horizon the bright break of day started to shine across the heavens.
1. A traditional Mongolian felt dwelling with spherical shape. Until the middle of 20th century, Mongolian mothers used to give birth while sitting against the walls of the gers or leaning against dung baskets, and mainly on the south west side of their gers. Such a birth is called the “traditional” Mongolian birthing way.
2. West Mongolian people in 16-17 centuries.

The young man in a spotless white shirt

2010-09-10T22:50:00.000-07:00

In the early morning when the air was sweet, a young man in a spotless white shirt, a colourful tie and with perfectly combed hair, walked flamboyantly along the city’s clean and tidy central street. A girl of about twenty in a yellow striped dress and scarf on her head, secretly looked at him with wayward eyes.

“Is he a teacher or a scientist… or an official in a foreign organization? But who’s care? In any case it’s not my destiny to meet and walk hand in hand with him”, she thought with sadness. From morning until late at night many people passed this way, filling her clean streets with paper and other litter. But this young man liked to walk early in the morning, as she found out one morning when a friend of his passed in his car and asked him, “Hey, Saruul! Have a seat. I’ll give you a ride”. But he answered: “No, thank you. It’s a pleasure for me to walk in the morning along this clean street and breathe in the sweet air”.
Thereafter the girl began to enjoy her work which she had disliked before. She met many young men but no one was like him – grand, self confident and he appreciated her work. “He is really cultured and well educated” she thought. Once she stopped her work and leant against the fence to give him a smile when he passed by. He smiled and winked his eye and went on his way. Maybe it was his gratitude for the clean street.
One morning the young man, who had always walked alone before, appeared hand in hand with a beautiful young lady. The girl was shocked for a moment, then thought “No wonder, he ought to have such a girlfriend.” She heard the young man say to his girlfriend, “I like to walk along this street. But if they plant flowers on each side of the street it will become even more beautiful.”
A few days later the girl had finished planting the flower seeds, the same flowers as in the park near the Government Palace. She even worked at night. Every morning she hurried to see her flowers growing and opening their petals. Soon the flowers bloomed.
Each morning the young man continued walking with his girlfriend. When he finally saw the flowers he rejoiced saying, “God heard my words!” and laughed. The girl was happy that she was giving him joy. She wanted to say: “I have sown these flowers, deliberately! But she was happy, and thought, “Anyway I’m important to him, because the street I have cleaned and flowers which I have sown give him pleasure”. She imagined herself as his girlfriend. She supposed that his girlfriend was also a teacher or scientist.
The girl had many younger brothers and sisters, her mother worked hard to get money just for meals. The girl graduated from high school with high marks, but could not afford to go to university. She thought about it and sighed deeply, “Maybe, some day I’ll go to the university along this street.”
One morning, as she happily finished cleaning the street, the young man and his girlfriend were nearing the place where she stood. “What, are they talking about my flowers?” she thought. The young man with the brisk walk and a kindly smile on his face suddenly threw his expensive cigarette with golden filter into her wonderful flowers. “What are you doing”? asked his girlfriend. The elegant young man looked out of the corner of his eye, and said, “It doesn’t matter, she will clean it up”, and continued on his vigorous walk.
The sweet cleaning girl’s eyes filled with tears as the silhouette of the young couple slowly disappeared down the street.

THE SHADOW

2010-09-10T22:48:00.000-07:00

A six year old little girl was standing and staring with fascinated yet downcast eyes at the train. She ran back when it was out of sight.
She went over to a young woman who was fixing the railway earth wall. She looked at the two cranes flying slowly, flapping their wings to the southeast, and said happily:
“Sister Enkhmaa, look there … a crane.”
The young woman held her shovel in one hand, wiped her sweat with the other, and said:
“Yes it is!”
“Sister Enkhmaa, what happened to the promise that you will go with me and look at the fledglings.”

“Okay. It’s lunch-time” said she, leaving the shovel standing on the earth-wall, and walked to the small rocky outcrop holding the girl’s hand.
While jumping up and down, the girl said:
“Sister Enkhmaa, where do the cranes go?”
“To bring food for their fledglings…”
“From far away?”
“Yes. Delicious food is always far away”
“Then every day?”
“Every day!”
“Do the fledglings ask for delicious food every day?” the girl asked.
Enkhmaa answered tiredly: “Yes they do”
“Then how come they come back so quickly?”
“Because they have wings.”
The girl pondered a while and said, “Then perhaps, Mommy is gone for a bear-covered-chocolate”
“Why?” Enkhmaa asked surprised.
“Because I ask my Mom for a bear-covered-chocolate everyday. And Mommy would say, ‘A bear-covered-chocolate is not in this desert and the town is a far-away. Mommy will bring it when I go to town’. Mommy has no wings. That’s why she is late, isn’t it?”
Enkhmaa didn’t think so.
“I don’t think your Mom went for a bear-covered-chocolate”
“Then where did she go?”
“I don’t know”, she said, but she remembered that the girl’s mother had gone to the town with a young man from the repairing brigade, leaving her husband and daughter behind. She used to say sadly, “I want to go to town. I am becoming sunburned to my eye-lashes, with nothing to do, nothing to hear and no one to talk to in this desert. I asked him to transfer to town, but he wouldn’t move. I do not want to turn into lizard, why should I stay in this desert?”.
Then, they came to the rocky outcrop.
Yesterday’s red flood water had sunk into the sand with no trace.
Seeing the two crane fledglings crying open-mouthed asking for food, Enkhmaa marveled, “Oh, what wonderful creatures.”
The girl jumped forward saying in excitement, “Wow. Look!”
Enkhmaa wispered “Wait, move aside, you might reflect your shadow on them”
“What would happen if my shadow fell on them?”
“Their mommy will leave them. Look at your shadow. It’s black, it gets dirt on them”. She continued, “They are amazing. Houses and railways were all destroyed in yesterday’s flood. Yet, nothing happened to these two little creatures.
She looked at the girl. She was standing with tears in her pretty little eyes, and her lips were shaking.”
Enkhmaa enquired, “What’s the matter?” and held her hand.
The girl said with a shaking voice, “My Mommy rejected me and left.”
“No, no. Why would she reject such a pretty girl.”
“No, she rejected me. The day before Mommy left, the man who was talking to Mommy told me that I would get sunburned and sat me under his shadow. That’s why my Mommy left me.”
“No, no. Do not speak of such a thing.” Enkhmaa said tying to comfort the girl. “Only birds get dirt on them from people’s shadow. Only birds,” and hugged her by the shoulders. Looking up she saw that the nest high above the ground was safe from the flood waters.
Then with a loud flapping of their wings, the two large cranes appeared, with delicious food for their fledglings.

THE NUDE MODEL

2010-09-10T22:45:00.001-07:00

On the way to the exhibition hall, Gantsetseg was very excited about her picture and remembered how she had been ashamed to be naked the first time, but the need for money forced her to act so flagrantly. It is now funny to think how uncomfortable she felt with the 2000 tugrigs in her hand as she entered the artist’s meager house with its austere furniture. The artist’s chaotic style of living did not fit with his talent. At that time she didn’t realize that she would come to admire the artist’s talent and be captivated by a desire to be painted only by him. To see how her image was appearing on the paper with the skillful and agile motion of the artist was fascinating. He always said “ Gantsetseg, what I achieve in this exhibition will decide my future. Therefore this picture will play an important role. We must work to be successful”.

No one knows that she is working as a nude model. If her peers knew, they would gossip about her naked picture displayed in the exhibition. Maybe she would not be able to face anyone. The artist knows all about her, her skin, her wrinkles, palm line etc.

Being selfish about her modeling for him, he said: “You are my model. You cannot be painted by any anyone else, whatever they offer as reward to paint you. Your skin like silk, it is your most significant feature which I noticed when I first saw your body through your delicate blouse. I will not let you be painted by others. When painters see you, they will beg to paint you. Please be patient until the opening of the exhibition”. Gantsetseg was about to say: “Don’t worry. I will only be painted by you. I won’t be naked in front of any other person”. When she was being painted for the first time she thought about the painter and what he was thinking, as he painted her as she was born, whether he wanted her. At first she wanted to be painted as quickly as possible, but later she became accustomed to it and did not mind how long it took.

She was captivated by the artist’s perceptive and inquiring look, his fascinating talk about brilliant painters, their famous paintings of beautiful ladies whose pretty faces and figures had been preserved thanks to the efforts of great painters. He showed the portraits of ladies of the time and explained how these paintings such as the ‘Mona Lisa’, ‘Venera’, ‘Pretty lady with the sable in her hand’ and ‘ Sixteen Nymphs’ had been created. How the famous artist Rubens had recorded the memory of his deceased wife by painting her. He later married a sixteen year old girl who adored his talent and Rubens painted her many times. If he hadn’t painted her, then humankind wouldn’t have known how beautiful Elena had been. All this talk seemed to Gantsetseg to be a myth.

Gantsetseg enjoyed the painting ‘Sixteen Nymphs’ very much. Every time she came to be painted, the door of a new world opened as she listened to the artist’s talk, as she thought about the young mother who loved her baby so much but was forced to send him to alien world, as described in the painting ‘Sixteen Nymphs’. Maybe this thought made Gantsetseg fall in love. She decided to tell him about it many times when being painted, but decided to put off telling him until the opening of the exhibition.

She entered the exhibition hall, the walls of which were full of paintings. The viewers were waiting for the opening and looking at the paintings. When Gantsetseg was looking around to find the artist and her painting, the picture “A Nude Model” appeared before her eyes. The young lady in the picture was her, but she didn’t recognize herself.

She was bathed in the light of the full moon as it streamed through the window on a spring night. She lay on a crimson red sofa with her head reclining, her half closed eyes immersed in thought. The young lady in the picture wanted a man who would take hold of her in his strong arms and let her to experience the happiness of physical love. Her look of loneliness invited a kiss, her lips begging, “Come to me, please come to me”. The cool air shimmered in the moonlight around the naked young lady, a lady who rarely held her love. Gantsetseg couldn’t get the picture out of her mind. The thought that he loved her and knew that she loved him made her feel happy.

When the exhibition opened, it was announced that the picture “A Nude Model” had taken first place. Gantsetseg was very happy and decided to tell the artist about her love when he came to talk to her. But he artist didn’t look at her because there were many people to congratulate him. When Gantsetseg, with a bouquet in her hand, came to him slowly, he just looked at her and said, “Thank you very much. You are free now. You can be painted by others”.

Saying these words, he turned to the people who were congratulating him. With tears poured from her eyes the wonderful picture was washed away.

1998

AJAA

2010-09-10T22:43:00.000-07:00

There was a famous hunter, called Damdin the Black, my grandfather. We call my grandfather Ajaa.
When my ajaa comes home, with marmots hanging from his saddle, they swing from side to side as he trots on his piebald horse. My brother and I love to eat marmot meat. Our eyes are attracted to the hanging marmots. Grandpa ajaa goes hunting at sunrise and returns at sunset. Then he drinks millet tea with butter in a big koumiss bowl and drinks all the tea in a 5 liter pot, prepared by Grandma.

During the evening grandma removes the skin from the marmots and spreads them out to dry; the smell of the blood brings in the flies so she makes a smoky fire. While we are waiting for the meat to boil, we look into the pot. To cook the meat takes a long time, and it is finally ready when we are about to go to sleep. Grandma invites us to eat the meat.

Our grandpa ajaa is resting on a mattress in the male designated part of the ger, which is the northern side. He smells the vodka being made in a neighbours ger, so takes one of the skinned marmots and goes to visit his neighbour. When the heavily drunk grandpa comes home at midnight he is singing a folk song, “Hkuren Tolgoi” with a hoarse voice and saying: “My children, sleep. My dear children! My dear children!”. He is kisses our foreheads and continues saying: “This nagging old woman, your grandmother, she probably shouts at you all day long”.
Then he stumbles against the cupboard next to Grandma’s bed; he is sitting with crossed legs in front of her bed, saying: “Hey, my wife, wake up!” shaking her shoulders. Grandma is not sleeping but she is lying with her eyes closed and not saying a word, thinking maybe this will not make trouble. Ajaa asks: “Are you sleeping or are you angry? You probably are angry with me” he is saying crossly, pursing his lips. Then he looks down and says, “Greedy old woman. I can find an old woman like you anywhere. Old woman Dulmaa, every evening she has vodka. You are always lazy. All my life I have hunted marmots without rest. You could do something for me!” He is weeping. “You could do something for me!” Then he sings another folk song, ‘Shalzat Baahan Sharga’, looking down in deep thought. After a short silence, taking a long breath he sings again in a loud voice, “I killed my brother, who was dressed in an antelope skin, it was a mistake”, and he began crying. He is saying: “Can this be true? What a strange world!”

When he is not drunk he does not sing at all, as if he does not know a song, but when he drinks he sings different songs off-key during the whole night. He loves to sing. Finally, he quietly falls asleep without taking off his clothes.

In the morning Grandma is saying; “Children! Get out of bed. Get out of bed, the sun has already risen”. Grandma’s eyes are swelled, as if she cried during the whole night and in the morning. Grandpa is sitting near the stove, smoking his pipe and listening with patience to Grandma’s nagging, in deep thought.
When the tea is prepared, Grandma gives the tea to Grandpa, he drinks the hot tea quickly. Then taking his gun, he goes out without saying a word.

He is riding on his piebald horse, his yellow dog follows him. The marmots see him and they cry.

My brother and I quietly watch our Grandpa ride past our ger, silently wishing that he would not drink vodka in the evening when he comes home from hunting...

Ulaanbaatar 1989

Ц. Түмэнбаярын өгүүллэг дэх эмэгтэйчүүдийн хувь тавилан

2010-09-10T22:27:00.000-07:00

XX зууны 80-аад оноос Монголын утга зохиолд дүрслэлээс сэтгэл зүй рүү чиглэх хандлага эрс харагдах болсон. Сэтгэл зүйн өгүүллэгийг бүтээх нь маш нарийн, зөрчилт үйл явц юм. Монголын утга зохиолд бүхий л түүхийнх нь явцад хүний дотоод сэтгэл рүү өнгийсөн хэдхэн зохиол байсан. “Монголын уламжлалт үгийн урлахуйд хүний хувийн амьдрал руу өнгийн сонирхохыг үл таашаадаг байсан бол хүний нарийн мэдрэмж, сэтгэлийн шаналал зовлонг маш анхааралтай ажиглан дүрслэх нь Орос, Европын утга зохиолын онцлог юм. 80-аад оноос Монголын утга зохиолд эхэлсэн сэтгэл зүй рүү хандсан зохиогчийн тэмүүллийг Орос, Европын сонгодог утга зохиолтой нягт холбоотой байснаар тайлбарлахаас гадна дайны дараах жилүүдийн Монголын нийгэмд гарсан өөрчлөлттэй холбон тайлбарлаж болох юм ” гэж Оросын нэрт эрдэмтэн Л.Г.Скородумова бичжээ.
Хамгийн анх хайр дурлал, хүний сэтгэлийн шаналал, зовлонгийн тухай XX зуунд яруу найрагч Д. Равжаа (1803– 856) бүтээл туурвилдаа илэрхийлжээ. XX зуунд үүнийг Монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгч Д.Нацагдорж (1906–1937), яруу найрагч Б. Явуухулан(1929–1982), үргэлжилсэн үгийн мастер С.Эрдэнэ(1929– 1999) нар үргэлжлүүлсэн. Зохиолч Д. Батбаярын “Цахилж яваа гөрөөс” тууж 1984 онд хэвлэгдэн гарсан нь хамгийн анхны сэтгэл зүйн зохиол бөгөөд зохиолч энэ туужаараа төрийн шагнал хүртжээ.
“Гол зөрчил хайрын гурвалжинг тойрон өрнөх бөгөөд гол дүрүүдийн дотоод сэтгэлийн өчил маягаар бичигдсэн байна. Монголын утга зохиолд анх удаа хүний сэтгэлийн дотоод ертөнцийг ийнхүү нарийн гаргажээ. Зохиогч хайрын гурвалжинд хүмүүсийн хоорондын харьцааны хамгийн эмзэг цэгийг маш нарийн хөндөн дүрсэлжээ.”
Зохиолч Ц. Түмэнбаярыг орчин үеийн Монголын утга зохиолын энэ чиглэлийн төлөөлөгч гэж болно. С.Эрдэнийн шавь тэрээр утга зохиолд яруу найрагчаар хөл тавьсан боловч ердөө л“Цэцгийн сүү”, “Тэнгэрийн зүүд” гэсэн яруу найргийн хоёр ном гаргасан байна. Үндсэндээ хүүрнэл зохиол руу хандаж, “Удган”, “Мэргэнд буусан чоно”, “Өнчин чавхдас дуулдаггүй”, “Өндгөн чулууны домог” зэрэг өгүүллэгийн номоо гаргажээ. “Цайны дээж” өгүүлэг нь кино зохиол болсон ба “Мэргэнд буусан чоно” өгүүлэг нь Монголын анхны телевизийн бүжгэн жүжиг болжээ.
Ц. Түмэнбаярын уран бүтээлийн гол сэдвийн нэг нь эмэгтэй хүний тавилан бөгөөд чухам энэхүү сэдэв түүний олон зохиолд илэрдэг. Гэхдээ энд би түүний “Цагаан сүүний домог”, “Удган”, “Уралын тэс мод” гэсэн гурван зохиолыг голлон үзье.

1413–1414 оны дорнод Монгол болон Ойрдын вангуудын дайныг харуулсан “Цагаан сүүний домог” өгүүллэг нь хүний сэтгэл зүйг илүү нарийн гүнзгий дүрсэлснээрээ онцлог бөгөөд зуны сайхан өдрийг дүрсэлсэн нь тулгар хоёр бүсгүй – Ойрдын хан Шарбаатарын хатан Насан, олзны бүсгүйн өвдөлт түргэссэнтэй үл авцалдан эрс зөрчилдөж байна. Үйл явдал хэрхэн эхэлснийг өгүүллэгийн дунд хэсэгт дурдсанаас уншигч олзны бүсгүй Монголжингийн нөхөр Ойрдын хан Шарбаатарт алуулж тэрээр олзлогдсоныг мэдэх бөгөөд Шарбаатар олзны бүсгүйгээс охин гарвал түүнийг амьд үлдээж, харин өөрийн хатнаас хүү төрвөл Халхуудтай хийж буй дайнаа зогсоох зарлиг буулгадаг. Хоёр бүсгүйгээс хүү охин солигдон төрж, тэр хоёр хүүхдүүдээ сольдог. Шарбаатар хоёр хүүхэд солигдсоныг таамагласан ч сүүлчийн амьсгалаа тасалж буй эхнэрийнхээ хүсэлтийг биелүүлж хоёр хүүхдийг Монголжинтэй амьд үлдээж, өөрийн хатнаас хүү гарсан гэж тунхаглана. Энэ зохиолын уран сайхны дүрслэл нь амьсгал нь тасарч буй хатны хөхнөөс асгаран буй эхийн цагаан сүү нь зохиолын төгсгөлд – нар мандахын өмнө дорно зүгээс туяардаг – сүүн цагаан туяа гэсэн зүйрлэл болдог.

Зохиолч Ц. Түмэнбаярын “Удган” өгүүллэгийг бэсрэг тууж гэж нэрлэвэл илүү зохистой. Зохиолын гол төв нь Тангуд чавганцын энэ хорвоод мэндэлснээс авахуулаад орхин явах хүртэлх бүхий л амьдрал юм. Зохиолын гол баатар удган бөгөөд уг зохиол Монголын нийгэмд шашны янз бүрийн итгэл үнэмшил, тэр тусмаа бөө мөргөлд сонирхож эхэлсэн 1993 онд хэвлэгдсэн. Нэр нь зохиолд юун тухай өгүүлэх гол санааг илтгэх бөгөөд удган гэсэн хэдэн арав дахин давтагдсан энэ л үг зохиолын утга санааг уялдуулан холбож өгнө.

Нэгдүгээр хэсэгт зохиогч Тангуд гэсэн гол баатрынхаа нэрийг гаргасан хэдий ч түүнийг Монголын уламжлал ёсоор сахил хүртэж үсээ хусуулсан эмэгтэйг нэрлэдэг – чавганц гэж тодорхойлсон. Энд зохиогч Тангуд эмгэний гадаад төрхийг дух руу нь унжсан алчуур, хумсных нь завсраар хир, шороо шигсэн хав хар гар гэхчлэн тодорхой шинжийг нь онцлон үйл явдал дунд товч дүрслэх аргыг хэрэглэсэн. Тангуд чавганц золбин нохдоос булааж авсан өттэй хонины толгой идэх бөгөөд цаашлан түүний аймшгийн овоохойг дүрсэлсэн нь гол баатраа тодорхойлсон бас нэг арга юм. Хар – гэдэг үгийг олонтаа хэрэглэсэн нь учиртай. Монгол хэлэнд энэ үг нь – ядуу, харийн, хоосон гэх зэрэг олон утгатай бөгөөд энэхүү нарийн дүрслэлийг зохиолын эхэнд, мөн төгсгөлд Тангуд чавганцын аймшигт үхлийг гаргахдаа хэрэглэжээ.

Цаашдын зохиомжийн өрнөл хоёрдох хэсэгт явагдах бөгөөд зохиогч уншигчийг Тангуд эмгэний амьдралын эхлэл - өнчин охин омгийнхаа удган болж буй зохиолын эхлэл рүү хөтлөх ба ёслол үйлийг чанд гүйцэтгэн омог отгоо сахин хамгаалж буй удганд байх ёстой бүхэн – цаа бугын арьсаар хучсан өөрийн гэсэн урц, буга, гөрөөсний элдэн зөөлрүүлсэн арьсан дэвсгэр дээр унтаж, бүлга, минжин хөнжлөөр хучлага хийж буй зэргийг тухайлан гаргасан байна.

Гэхдээ махбодиос бүтсэн хүн л болохоор Тангуд удган залуу анчинд дурлаж, ганцхан шөнө түүний тэвэрт өнгөрүүлэн хүү төрүүлж буйгаар зохиолч туужийнхаа өрнөлийг гаргажээ. Отог омгийнхан нь хүүг тэнгэрийн хишиг гэж үзнэ. Харин сэтгэл дотор нь эх хүн, удган гэсэн хоёр ертөнц тэмцэлдсэн Тангуд өөрөө хүүгээ нэг бол зодож, нэг бол хэт их эрхлүүлэн эрс тэс хандана. Ийнхүү өгүүлэл, эрэгцүүллийн аргыг хослуулснааар зохиолч Ц.Түмэнбаяр үйл явдлын тайллыг гаргана. Хүү өсөн том болж, эцэг шигээ анчин болдог. Энд түүний эцгийг яг чонынх шиг ер бусын гярхай харцтай гэж дүрсэлсэн уран сайхны арга их чухал үүрэгтэй. Олон жилийн хойно Тангуд эмгэн өөр дээр нь яг л тийм харц тусч буйг мэдрэх ч энэ нь хүүгийнх нь юм. Зохиогч хүү нь яг л эцэг шигээ ээжийгээ байнга орхин явж буйг нөхцөл байдлын дахин давталтын аргаар үзүүлж уншигчийн анхаарлыг татжээ. Энэ нь зохиогчийн нуршилгүй, нарийн тохирсон үг хэрэглэдэг өөрийн гэсэн арга юм. Онгод тэнгэртээ хандан хүүгээ алга болсныг, хэзээ ч эргэн ирэхгүйг нь мэдсэн Тангуд эмгэн омог отгоо орхин хүүгээ хайхаар таньж мэдэхгүй харь нутгийг зорьдог. Хугаран унасан удган мод Тангуд эмгэний бөө мөргөлийн ажил төгсгөл болсныг илтгэнэ.

Өөрийг нь таньж мэдэхгүй, хаанаас хэзээ ирснийг нь мэдэхгүй харийн хүмүүсийн дунд, харь нутагт Тангуд эмгэн нас нөгчиж буй нь үйл явдлын тайлал юм.

Хэл зүйн хэлбэрийн хувьд асуудал дэвшүүлж байгаа болохоор энэхүү туужийн төгсгөлийг нээлттэй гэж үзэж болох хэдий ч, мөн чанарын хувьд “Ямар ч гомдол доромжлолыг тэвчихэд бэлэн тэрээр аз жаргалтай хүмүүсийн баяр хөөрийг азгүй нэгний доромжлол гэж үзэн тэднийг хараан зүхэхдээ тайтгарлыг олдог байсан байж болох юм” гэсэн зохиогчийн байр суурийг тодорхойлсон гүн ухааны өгүүлэл юм.

Зохиолчийн “Уралын тэс мод” өгүүллэг агуулга, зохиомжоороо дээрх туужтай төстэй. Зохиолын нэр нь гол санааг гаргах бөгөөд гол дүр нь орос эмэгтэй Наташа. Зохиолч “Тэр л гудамжаар өвөл зунгүй зузаан ноосон алчуур, цэрэг хөвөнтэй куртик, урт ноосон банзалтай орос авгай хэсүүчилдэг байлаа. Тэрээр дандаа цэрэг халуун сав үүрч явах бөгөөд хажуугаар нь өнгөрөх хүмүүсийг оросоор хараан чулуу нүүлгэнэ” гэж яг “Удган” туужийнх шиг өгүүллэгийн эхэнд гол баатраа танилцуулжээ.

Тэгээд зохиолын одоогоос алс тэртээх он жил рүү буцан очно. Уралд төрсөн Наташа оросын тосгоны бусад охидын адилаар дуулан бүжиглэж, сайн хүнтэй суухыг мөрөөднө. Тэс модны цагаан цэцэг, улаан жимс өгүүллэгт хайр сэтгэл, аз жаргалтай амьдралын бэлэг тэмдэг болдог. Наташа Ваня хоёр хүүтэй болж, он жил харвасан сум шиг өнгөрсөөр дэлхийн хоёрдугаар дайн эхэлж, нөхөр нь фронтод яваад эргэж ирсэнгүй. Харин Наташа хүүгээсээ алс холын Монголд, Улаанбаатарын цэргийн эмнэлэгт байгаа тухай захиа аван шуудхан замд гарч хүү дээрээ ирнэ. Цэргийн эмнэлэгт хүүгээ олж, өдөр бүр хүүдээ цэргийн халуун саванд цай авчирч, асарч сувилсан боловч хүүгээ алдана. Өнчирч үлдсэн түүнд амьд явах утгагүй болж, танихгүй гудамжаар хэсүүчлэн, сайн санаатай нэгнийд хоног төөрүүлж явсаар хүүгийнхээ шарил дээр амьсгал тасарна.

Эхлээд урвуу байдлаар өгөгдсөн зохиолын санаа тайлагдаж, өрнөн эцэст нь учир шалтгааны холбоос бүхий төгсгөлд хүрдэг. Тэс модны цэцэг, жимс гэсэн уран сайхны нарийн хэсэг, зохиолчийн үе үе сонсдог “Уралын тэс мод” дуу нь гол баатраа илүү тод томруун гаргахад дөхөм болсон.

Дээр авч үзсэн гурван өгүүллэгийн санаа, дүр нь эдгээр зохиолын гол санаа болох – эхийн хайр нь нийгмийн ямар ч хурдасгагч хүч, шашны ямар ч итгэл үнэмшлээр хугалж нугалахааргүй тийм их хүчтэй, хязгааргүй гэдгийг илэрхийлэхэд захирагджээ. Энэхүү эхийн хайр нь яс үндэс хамааралгүй дэлхий ертөнцийн бүх л эхчүүдийн онцлог билээ.

Ц. Түмэнбаяр эх хүний амьдрал үр хүүхэдтэйгээ салшгүй холбоотой гэдгийг өөрийн зохиолын гол баатруудынхаа хувь тавилангаар харуулж чаджээ.

2010-09-10T22:19:00.000-07:00

Монголын анхны клиптэй дуу

2009-03-19T07:04:00.001-07:00

Монголын анхны клиптэй дуу нь поп хатагтай Сарантуяагийн дуулсан “Хагацаж чадахгүй сэтгэл” билээ. Уран бүтээлч нөхдийнхөө дунд “Хоовон” хэмээн алдаршсан хөгжмийн зохиолч Энхбаяр 1980-аад оны сүүлчээр Ц.Түмэнбаярын “Хагацаж чадахгүй сэтгэл” шүлэгт ая тааруулж Сарантуяа Шанхайд болсон Азийн страдын дуу дуулаачдын уралдааны тэргүүн байрын шагнал хүртэж байсан юм. Энэ дууг Монголын уран бүтээлч залуучууд дүрсжүүлсэнээр Монголын анхны клиптэй дуу мэндэлсэн ажээ. Түүнээс хойш Ц.Түмэнбаярын “Намар оройн дуу”-нд Х.Шонхор ая тааруулж, залуу дуучин Сэлэнгэ дуулж клид бичүүлжээ. Мөн СУИС-ийн багш хөгжмийн зохиолч Өлзийбаяр “Мартаж чадахгүй хайр” шүлэгт ая хийж, залуу дуучин Болормаа дуулснаар дээрх дуунууд бас клип бичүүлсэн байна.

“Халуун усны байшин” өгүүллэгийн зохиомж телевизүүдээр…

2009-03-19T07:03:00.004-07:00

Ц.Түмэнбаярын “Халуун усны байшин” өгүүллэгийг жүжигчин Алтаншагай оюутан ахуйдаа түүний “Мэргэнд буусан чоно” тайлан тоглолтын үеэр “Түмэнбаярын өгүүллэгийг хэн сайн унших вэ” уралдаанд уншиж, тэргүүн байрт шалгарч байсан юм. Тэрээр уншсан өгүүллэгээрээ теле зохиомж хийлгэсэн нь Монголын телевизүүдээр цацагдаж байна.

“Миний бяцхан зоргол” хүүхдийн анхны бүжгэн жүжиг бичлээ

2009-03-19T07:03:00.003-07:00

“Миний бяцхан зоргол” хүүхдийн анхны бүжгэн жүжгийн нээлтээ Дорнод аймгийн ХЗТеатрт 2009 оны 5 дугаар сард хийхээр болжээ. Тус жүжгийн хөгжмийг Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Баттөмөр зохиож, Дорнот аймгийн ХЖТеатрын бүжгийн багш Оюунцэцэг дэглэж байна.

“Утгын чимэг”-т “Интернэтийн амраг” өгүүллэгээрээ оролцов

2009-03-19T07:03:00.001-07:00

Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойд зориулсан нэрт зохиолч О.Цэндийн нэрэмжит “Утгын чимэг” уралдаанд “Интернэтийн амраг” өгүүллэгээрээ оролцож шагналт байр эзлэв.

Өгүүллэгийн уралдаанд дэд байр эзлэв

2009-03-19T07:02:00.002-07:00

МЗН болон Эрдэнэт үйлдвэрийн ойд зориулан зарласан богино өгүүллэгийн уралдаанд “Эрдэнэ уулын савдаг” өгүүллэгээрээ дэд байрын шагнал хүртлээ.

Ойд зориулсан ном бүтээлцлээ

2009-03-19T07:02:00.001-07:00

Ц.Түмэнбаяр Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойд зориулан наян нэгэн зохиолчийн дурсамж “Бурхадын сархад”, “Монголын эмэгтэй зохиолчид”, 80 жилийн ойн түүхийн “Найман зууныг дагуулсан наян жил”, ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл зэрэг номыг бүтээлцлээ. Мөн хүүрнэл зохиолын уран уншлагын “Утга уянгын эгшиглэн” анхны театрчилсан тоглолтыг МЗЭ-ийг төлөөлөн СУИС, УДЭТ-тай хамтран зохион байгууллаа.

Алтан гадас одон, Буяннэмэхийн нэрэмжит шагнал хүртэв

2009-03-19T07:01:00.000-07:00

Ц.Түмэнбаяр Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойгоор “Алтан гадас” одон, Монголлын Зохиолчдын Эвлэл, Дундговь аймгийн Засаг даргын тамгын газрын хамтарсан Буяннэмэхийн нэрэмжит шагнал хүртлээ.

Уран бүтээлийн тендерт шалгарлаа

2009-03-19T06:55:00.000-07:00

Боловсрол соёл шинжлэх ухааны яамнаас 2009 онд Хүүхдийн шилдэг бүтээл туурвихад дэмжлэг үзүүлэхээр зарласан тендерт Ц.Түмэнбаярын бүрэн хэмжээний уран сайхны “Би том болмоор байна” кино нь шалгарлаа. Тус киног Ардын жүжигчин урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Жигжидсүрэн найруулж, Монголын үндэсний олон нийтийн телевизийн кино студэд бүтээх болжээ.

“Нар хурайлсан хийморь” номоо хэвлүүллээ

2009-03-19T06:54:00.002-07:00

Ц.Түмэнбаяр “Нар хурайлсан хийморь” өгүүллэгийн ном Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80 жилийн ойн өмнө хэвлэгдэн гарлаа. Тус номонд түүний 20 гаруй өгүүллэг орсон байна.

Нүүдэл

2009-03-19T06:54:00.001-07:00

Номхон тэмээдийн бөх шиг
Намхан бор толгод
Толгод толгод өртөөлсөөр
Торолзон ойртох нүүдэл
Нүүдэл нүүдлийн чанд
Нүцгэн хөх уул
Нүцгэн уулын оройд
Нүүгэтэл шарах наран
Өнжин шарах наранд
Өмссөн дээл гандана
Өөжин бүүвэйд үнэгчлэх
Өөдөсхөн үр минь ч гундана
Нутгийн аалиа аргадсан
Номхон боргил заяа минь
Нохой гаслам халуунд
Нүүхгүй гээд ч яахав дээ

Улаанбаатар
1992-7-10-8-21

Энэ намрын сүүлчийн зураг

2009-03-19T06:53:00.001-07:00

Айсуй өвлийн сүрэнд ихэмсэг намар сөгдөж
Алтан шаргал навчсаа өлмийд дэвсэн гуниглана
Огторгуй дүүрэн хөвөх цагаан үүлсийн дунд
Орь ганцаар дэвэх хунгийн жигүүр тамиргүй

Хэсүүлч салхи хөлөглөсөн
миний жолоогүй хүсэл
Хэн ч юм бэ чамаас л
хайр нэхэн ганихарна
Хөвөлзөх сэтгэлийн гүнд
чиний л зураг амилахад
Хөхрөх тэнгэрийн уудам дахь
шувуудын дуу өнчирнө.

Улаанбаатар
1999 он

Гөлөг

2009-03-19T06:51:00.000-07:00

Нүдээ нээгээгүй
Нүгэлт орчлонг хараагүй
Нүцгэн бие нь шал нойтон
Нялх гөлөг гийнэн чичирнэ

Ээх наранд зогтусч
Илбэх салхинд давхийж
Эхийнхээ халуун хэвлийг эрж
Энэ орчлонд дасч ядна

Нохой төрөлд хувирсан сүнс
Нохойн заяандаа хөтлөгдөн
Үйлт хорвоогийн лайг эдлэхээр
Үснийх нь сор хатаж эхлэв.

Улаанбаатар
2004 он

НАМАР ОРОЙН ДУУ

2009-03-19T06:50:00.000-07:00

Будар будар салхинд
Бутны толгой бөхөлзөнө
Буйдхан ганц гэрийн
Өрх дээвэр сэвэлзэнэ.

Хатсан тойрмын буйрнаас
Хуурай мараа хуйларна
Ховоо татах бүсгүйн
Алчуур хормой дэрвэлзэнэ.

Тормон тэмээний гунганаа
Тооройн говиос гэгэлзэнэ
Тогтож чадахгүй сэтгэл
Толгод тойрон дэгэлзэнэ

Улаанбаатар
1991-4-30

Заг

2009-03-19T06:49:00.000-07:00

Заг би
Захгүй говийн зах би
Дэвж гарах бөх шиг
Дэргэж ирэх морь шиг
Ороож цоройх могой шиг
Оргилж буцлах булаг шиг

Заг би
Захгүй говийн зах би
Зандны үнэртэй төрөөгүй ч
Заяандаа гомдохгүй

Үзэм жимс алагласан
Үзэсгэлэнт навчис цэцэглээгүй ч
Үндэс хавсан хөрснөөсөө
Үхсэн хойноо ч хагдрахгүй

Гучин гурван говь
Гурван сар шуурахад
Дороо сөхөрч уналгүй
Талаа түшиж өндийсөн

Хур гуйж
Хурмаст өөд сарвайсаар
Хувхай болтлоо хатсан ч
Хөвчид нахиалж зүүдлээгүй

Голоо хүртэл нэвчсэн
Нарны илчтэйдээ бардам
Тэнгэрээс өгөөгүй хурыг
Газраас олсондоо омой

Үлэг гүрвэлийн удам
Өндөгөө итгэж үлдээсэн
Эрт урьдын домог
Элсэн дороос нь лугших
Элэнц хуланцын говьдоо
Эзэн нь болсондоо босоо.

Улаанбаатар
1989-12-4

Монгол гэр

2009-03-19T06:48:00.000-07:00

I.
Орж гарсан олны хөлд
босго нь элэгдэж
тотго нь өндөрссөн
Аавын минь бор гэр
Орон хот, алс газар явахад
Аргалын гал,
утаа нь хүртэл санагддаг
Борцны нь үнэр дээвэртээ нэвчтэл
цайгаа даргиулсан
Ээжий минь дулаан гэр

Өд нь гүйцсэн шувуу шиг
огторгуйн хөлгөөр хөөрөхөд
Өндөг шиг бяцхан харагдсан
миний жаахан гэр
Ойр холын аянд
Олон ч удаа намайг үдэж
Ээрэм талдаа аргамжаатай тором шиг
Элсэн дундаа торойж үлдсэн дээ

II
Үүд нь үргэлж нээлттэй гэж
Үнсий нь салхи хөндөөгүй
Орой нь цоорхой тоонотой гэж
Од харваж унаагүй
Үрийн бүүвэйнд зүүрмэглэж
Үүрийн гэгээнээр сэрж
Ассан гал нь хэвээрээ
Аралтай тэргэнд ачигдсан
Миний ардын гэр

Туулсан олон зууны
Шуургалан өнгөрөх салхинд
Туурга нимгэрч байснаас биш
Тулга хөрч үзээгүй
Миний монгол гэр ээ.

Улаанбаатар
1987-4-10

ЗҮҮД

2009-03-19T06:47:00.000-07:00

Мишигийн Цэдэндоржид

Буцаж ирэхгүй таны минь
Булшин дээрх гэрээс
Бороо салхинд элэгдэж
Бодлоос холдоод байхад
Тэргэл сартай тэр шөнө
Таныгаа би зүүдэллээ
Тэнгэртээ үхсэн бүргэдийн сүнс
Тэрлэгний минь энгэрийг тэмтэрлээ
Бурхан буудайн салхи
Гэгэлзэн гэгэлзэн ойртов оо
Буурал хяруу унасан
Анхны минь үсийг үнсэв ээ
Будант холын тэртээгээс
“Чи минь ирээч” гэж
Будар будар салхиар
Шивнээд байх шиг санагдав аа
Уйлж байх юм, би чинь
Учирлаж байх юм, та минь
Үнэний зай эзгүйрэхэд
Үгүйлээд байдаг юм аа, таныгаа
Үзсэн амссан болгоноо
Яримаар байдаг юм аа, тандаа
Нүгэл дийлсэн хорвоод
Нүдээ олж төрөөгүй ээ бид
Ховоор хооллосон хорвоогийн
Хормойд чирэгдэж үлдсэн
Даанч гэнэн намайгаа
Дагуулаад явахгүй яав даа.

Улаанбаатар
1992-12-21

* * *

2009-03-19T06:46:00.001-07:00

Уулзалгүй удахад
сэтгэл нэг л гансраад...
Уйтгартай ч юм шиг
жаргалтай ч юм шиг
чамайгаа үгүйлээд...
Гэнэ гэнэхэн уйлмаар ч... дуулмаар ч...
Гэрэвшиж бишүүрхээд буцаж гүймээр ч...
Тогтож чадахгүй догдолж дэвхцэх зүрх минь
Товчоо олохгүй энгэрээ тэмтчих гар минь
Дуу алдам, торгон агшныг хүсээд байна
Дурлалд живж,
тачъяангуйн тэнгэрт хөвмөөр байна
Шимширтэл санасан элгээ дэвтээж
шүүрс алдмаар...
Шунаг уруул, зөөлөн гарт чинь үнгэгдмээр...

Хайр асгарах энгэрт минь
нялхран нялхран эрхлээч дээ
Халуу шатсан цээжинд минь
ивлэн ивлэн эрхлээч дээ
Чамдаа би цэцэг шиг дэлгэрье,
хайрт минь
Чинийхээ сульдтал жаргахыг
чимчигнэтэл мэдэрье, даанч сайхан!

Мэнгэ

2009-03-19T06:45:00.000-07:00

Гал халуун хайрандаа
Шатаж үхэхийн цагт
Гамшигт дурлалын амт
Гашуун үнэнийг шингээсэн
Аз эзийн нулимс болж
Алаг нүднээс минь унана би
Зүрхний гуниг тоссон
Зүүдэн хар мэнгэ болж
Саруул царайг чинь тодруулан
Хацар дээр чинь ургана
Эрлэг хараад эгдүүцмээр
Ихэмсэг охид ч анзаармаар
Эгэлхэн атлаа ад нөхцсөн
Ийм л нэгэн мэнгэ болно би
Орчлонг орхин одохын чинь цагт
Од болж харвана.
Тайлагдашгүй нууц
Таавар болоод оньсого
Тамд ч хамт, диваажинд ч хамт
Тавилан заяаны чинь ганц мэнгэ болно би

Улаанбаатар
1991-1-6

* * *

2009-03-19T06:44:00.002-07:00

Сайхан чиний хойноос
санаа алдан гансрах гэж
Сартай шөнийн уртад
чамайг мөрөөдөн тарчлах гэж
Нутгийн чинь үнэр шингэсэн
үсийг чинь үнсэж согтлоо
Нуурын чинь ус мэлмэрэх
нүдийг чинь ширтэж согтлоо
Охин хонгор наснаас минь хождож иржээ чи минь
Оройтсон шувуудаа үдэх нуур шиг үлдэнэ би чинь
Зүүднээсээ үргээж чадахгүй хүслэн минь болно чи
Зүрхнээсээ хагацааж чадахгүй
шаналан минь болно чи

Улаанбаатар
1991-4-30

* * *

2009-03-19T06:44:00.001-07:00

Учирсан болгондоо зориулж
шүлэг бичиж явсангүй
Уулгамч зангаар тэр бүрт
ухаангүй дурлаж явсангүй
Гэгэлгэн дууны аянд цайлган итгэл сэмэрч
Гил хар үсэнд минь
насны хяруу унахад
Гэнэдсэн хайрын үг
зүрхний шархыг сэдрээв үү
Гундсан насыг минь аргадан
зүүдэн дундаас амилав уу
Дэвэлзсэн ааш минь номхорч
эрвэлзсэн харц тогтоход
Тэсгэл алдсан хүслээр
адгаж наддаа ирэв үү
Хэнзхэн хайр нялхарч
томоогүй гэнэн аашлах нь
Хэнийх нь ч буруу юм бэ дээ
миний ижил “тэнэг“ минь
Гандсан хөх салхи шиг
дотор жихүүцэх үдшээр
Ганихарсан хагацлын гунигт
сэтгэл хөндүүрлэж ханасан шүү
Гарцаагүй энэ дурлал
намайг олзлох ёстой юм бол
Гараа аль, хамтдаа живье
АЛДВАЛ Ч АЛДАГ!

Улаанбаатар
1999-7-12

* * *

2009-03-19T06:42:00.002-07:00

Шар навчсын шуурга газар дэлхийг нөмөрч
Шаналсан эхийн сэтгэл шиг
уймраа салхин гиншиж
Энэ намрын өнгө цаанаа л нэг гунигтай
Эгэлхэн миний сэтгэлд ч
цасан шамарга хаялаасай
Сул орхисон үсээр минь
салхи дураараа наадна
Сульдтал дурласан сэтгэлээр минь
чи минь зоргоороо тоглоно.

Улаанбаатар
1999-9-22

* * *

2009-03-19T06:42:00.001-07:00

Чинийхээ төлөө би
үзсэн жаргалаа чамлаж
Чинийхээ төлөө би
үснийхээ цагааныг аргадаж
Чинийхээ төлөө би
үйлийн үрд сөгдөж
Чинийхээ төлөө би
үхлийг мартаж амьдарна.

Ван гогийн зургууд

2009-03-19T06:39:00.000-07:00

1.
Итгэмээргүй тэнэг Ван Гог чамайг
Илбэдээд ч болов сэрээх юмсан
Солиорохдоо таталсан чиний зургууд
Сохор зоосны үнэгүй хаягдсан ч
Өнөө цагийн хонжоо хайгчдын
Өвөр түрийг “ногооноор” дүүргэнэ.
Турж үхсэн чиний ходоодыг
Тулам тулам будаагаар дүүргэхсэн.
2.
Улаан тутрагийн тариалангийн талбайд
Усан нулимс цусан өнгөтэй болж
Дэндүү хурц улаан туяанд
Дэлхийн нар бүдгэрч байхад
Дэмийрсэн Ван Гог Японыг зүүдлэж
Дэвэрсэн сэтгэлээ янханд эзлүүлж
Чихээ огтолсон гашуун тунирхал
Чимээгүйхэн чиний зүрхэнд асгарсан
Чихээ огтолсон цусны чинь үсэрхийд
Чивэлт эмсийн тачъял хөдөлж байна.
Дөжиртөл хашгирлаа ч юу ч сонсохгүй
Дүлий орчлонд чихээр ч яах юм.

Хатсан бийр дахиад дэвтэхгүй
Халаглан дуудлаа ч Ван Гог төрөхгүй.

3.
Холын хүсэл, намрын салхи
Хонгор зүс, наалинхай ааш
Улаан үзэмний цагаан тариалан
Уйлуулсан орчлонгийн инээсэн даажигнаа
Ван Гогийн зургууд

Салхин сэнсний жигдхэн эргэлт
Самуурсан сэтгэлийн чихарсан чимээ
Далай шиг амьдралын давчуухан зөрөг
Далласан зовлонгийн гарцаагүй тохиол
Ван Гогийн зургууд

Хоригдлын өрөө амьдралын амсхийлт
Чахалзуурт чангарах цаазын олс
Үгүйртлээ цөлмүүлсэн нүцгэн мөчир
Үндсээ үгүйлж хорчийсон навчис
Ван Гогийн зургууд

Ажилд нухлагдаж сульдсан гараараа
Алаг үрээ энхрийлэн тэврэхэд
Тариан талбайн нугачааг элэглэх
Духны нь үрчлээнд хйлс бүдчинэ.
Ван Гогийн зургууд

Үнгэгдсэн цаас шиг эрвээхэй чавганц
Үнсэлтийн халууныг үгүйлэн гансрахдаа
Дол цохисон хйгшин эрийн
Дотоожны үнэрт ой гутавч
Өсгөлүүн охидын чийрэг шилбийг
Өөхөлсөн нүдээрээ ширэв татна.
Ван Гогийн зургууд

Дундуур шатсан лааны үлдэгдэл
Дутуу татсан тамхины иш
Гунигтай савлах дүүжин дэнлүү
Гудамжны үзүүрээс ёлтойтол ширтэнэ.
Уруулын будагтай жүнжний ёроолд
Улаахан дарсны охь тунана
Цөмөөд хаясан самрын яс
Цөхөртлөө хүлээсэн итгэлийн сүнс
Билъяардын ширээ, оноогүй бөмбөг
Бяцхан охины томоогүй шохоорхол
Ван Гогийг зургууд
4.
Хатсан мөчрөөс амь олж
Харанхуй шөнөөс гэгээ шүүрч
Тэмтчин мөлхөх бяцхан навчис
Тэнгэр өөд тэмүүлэн хашгирна.
Ван Гогийн зургууд

Хараал дундаас ерөөл төрдгийг
Хагацал дундаас учрал ирдгийг
Нулимсан дунд инээж болдгийг
Нуусан ч эс нуусан ч
Нүдэнд үзүүлж, чихэнд дуулгах
Ван Гогийг зургууд
Зөн совин даллана.
Зөвхөн үнэнээрээ л…

Улаанбаатар
2004 он

Ганцын давааны дууль

2009-03-19T06:35:00.000-07:00

Алтайн хүү Жамцын Галиндэвт
Сүү өргүүлж аргадуулсан
Эрхэмсэг тэргүүт уулсаас
Шүлэг найргийн эхэнд
Алтай байдаг нь юуных вэ
Үгийн цэцнээс сорлож
Үзгийн хурцаар тэрлэх
Үглэл магтаалын эхэнд
Алтай байдаг нь юуных вэ

Домгийн нугачаат уулс
Дорнын салхиар хүүрнэнэ
Далан үедээ дуулах
Далай туульс хайлна
Хуйнд орох тавилангуй
Хутга сэлмийн зуунд
Эр цус нь буцалсан
Эзэн Чингисийн идэрт
Алтайн оргил давах
Амины золиотой хүслэн
Омогт Монголын цээжинд
Оргилж байсан цаг аа.
Цавчим Алтайн царам
Цастай болоод мөстэй
Цавчлах морьдын амгай
Цантай болоод хөлдүү.

Од дагжих шөнийн
Олойргүй хөх тэнгэрийг
Тэвхдэж боссон Алтай
Эмнэг адуу шиг цамнав.
Онгон тэргүүний нь онголж
Ором гаргасан Монголыг
Цухал нь бадарсан Алтай
Цурхирах шуургаар нүдэв.
Түүчээ түүчээ тэргийг
Түмэн түмэн үрсийг
Исгэчин ганирах салхин
Ирт мэс шиг хяргав.
Маналзах нүдний аяганд
Манхан тэнгэр дайвж
Аврал гуйсан чарлаан
Мөсөн эргүүлэгт живэв.
Алтайн ховдог сарьдгууд
Амиар ханахгүй догшровч
Тэнгэрийн зарлигийг зөрчсөн
Тэрслүү Найманыг дарах
Андгай хатуу Чингис
Арагшаа буцах эрхгүй ээ.
Хийсгэн цөлөх салхи
Хилэнт Алтайг номхотгох
Аргын урныг сүвэгчилж
Аврал өршөөл гуйв.
Эдийн дээдийг өргөхөд
Идий нь чамлаж шуурав
Эрдэнийн дээдийг өргөхөд
Шидий нь голж шуурав.
Идээний дээдийг өргөхөд
Амты нь голж шуурав.
Эр ганц үрийн
Элэг нэхэж шуурав.
Хаан Чингис зарлигдан
Хамаг Монголоо цуглуулан
Олзонд ирсэн цэргүүдийг
Очтой нүдээр ширтэж
Бор зүрх нь чичирсэн.
Боолын харцыг шинжиж
“Түмний үрийг түймэрдэж
Бумны үрийг булсан шиг
Захирах хөх тэнгэр
Заан сүмбэр Алтай
Хүний ганцыг нэхэж байна
Хүрээд ир гэж хилэгнэж байна.
Цусан төрөлт эхийн тань
Ясан төрөлт эцгийн тань
Үр удмыг үлдээе
Үхэх цагтаа гэрээслэе
Хүслээрээ тахил болох
Хүний ганц хүү байна уу“ гэв.
Төрт эзний үг
Төмөр цаазаар хангинаж
Дээд тэнгэрийн зарлигтай
Дэр нэгсэн буувай.
Өршөөл горьдсон харц
Өр зүрхийг цоргивч
Өмөлзөх тэдний дотор
Өчнөөн эрчүүд байвч
Хатуу зарлигийн өмнө
Хар амиа зольж
Халуун голомтоо аврах
Хатан зоригтон гарсангүй.
Олзны баатрын харц
Овтой агаад ёжтой.
Завьжиндаа нуусан инээд нь
Зальтай болоод даажинтай.
Эзний нуман хөмсөг
Эрчлэх дээс шиг зангирав.
Элчилгүй тэнгэрийн өмнө
Мэх дутан гундав.
“Хилэнт их Монголын
Хийморийн од харваа юу“ гэх
Гол зурсан гомдол
Гогцоорон зангирахын цагт
“Би“ гэх дуу
“Биш“ гэхийн аргагүй
Догшрох шуургатай арсан
Догдолсон өнгөөр цангинав.
Сүү ивэлгэх эхийн
Цээжинд асаж өндийсөн
Сүлдэндээ злбирах эцгийн
Голомт түшиж өссөн
Хүний ганц Арилдий
Үрийн ганц Арилдий
Илд мэсний ир нь
Итгэлт нөхдийн сүлд нь
Давших цагийн даль нь
Дайны газар сум нь болсон
Эрийн сайн Арилдий
Эрмэг баатруудын дундаас
Эгцэлж урагшаа алхав.
“Асар тэнгэрт өчиг өгсөн
Агуу эзний тангараг хатуу
Дэлхийн зулайд дэрвэж боссон
Дээд Монголын хүрэх газар хол оо.
Цаглашгүй мөнх тэнгэр минь
Цаст царман Алтай минь
Өрцнөөсөө тасалж үр болгосон
Өврөөсөө өндийлгөж хүн болгосон
Өнчин ганц ижийг минь
Өршөөн нигүүлсэх болтугай“ гээд
Залуу цээжинд булгилах
Халуун зүрхээ өргөлөө.
Үйзэн хөх тэнгэр
Үүл сүвэлсэн Алтай
Эмийн заяа гомдоож
Эрийн сорыг авлаа
Эхийн элэг өмөлж
Үрийн ганцыг залгилаа.
Догшрих салхин зогтусч
Долоон бурхан цочисхийв.
Үймж сандачсан тэнгэр
Үүлээ үргээж цэлмэв.
Газрын алганд төрсөн
Тэнгэрийн зүүд Арилдий
Эзэн Чингисийн зүрхэнд
Нуугдаж унасан нулимс
Эр цэргийн цээжинд
Нүүгэж ассан гал аа.
Хүний ганцыг авч
Хүсэл нь ханасан Алтай
Агшин зуур тайвширч
Аймшигт хилэнгээ номхотгов.
Жингийн цуваа шиг Алтайгаас
Жилийн газар тодорч
Алсын мянган уулс
Алган дээр шиг үзэгдэв.
Төрийн хөх эрчүүд
Төмөр дөрөө гаслуулан
Түүхийн чулуун зөргөөр
Түмнийг тунгаан урагшлав.
Дэлт морьдын төвөргөөнөөр
Дэлхийн цээжийг бөмбөрдөхөөр
Тэрэгний дугуй тэрчигнүүлж
Монгол нүүдэл хөдлөв өө.

1994-12-16
Улаанбаатар

* * *

2009-03-19T06:23:00.000-07:00

Үхлийн вэб сайт

2009-03-19T06:21:00.000-07:00

Хүү тоглосоор л байлаа. Заримдаа улайран галзууртлаа тоглоход цахим машиных нь чадал жолоогүй хүсэл, язганасан хурууных нь хурдыг гүйцэхгүй гацахад компьютерээ хага цохиод хаячихмаар санагдана. Хүү хар тамхинд орсон мэт тоглохын эдгэршгүй аймшигт солиоролд нэрвэгдэж, түүнийгээ мөнхийн диваажин гэж бодно. Энэхүү гайхамшигт тоглоомын амтанд оруулсан хүмүүс бол нь аав ээж хоёр нь. Гурван сар тоглоход хүүд орж үзээгүй тогломын сайт интернэтийн сүлжээнд үлдсэнгүй.
Чингээд өөр сайтуудаас тоглоом хайтал “Үхлийн вэб сайт” хэмээх этгээд нэр дэлгэцэн дээр гарч ирэх нь тэр ээ. Тоглоомын эхний хуудсанд хохимой толгой, чагталсан хоёр чөмөг бүхий үхлийн зөгнөл, дээр нь тод улаан анхаарлын тэмдэг анивчина.

“Энэ ямар тоглоом бол хэмээн хүүгийн хорхой нь гозногов. “Нээх” гэдэг товчлуурыг дартал нууц үг нэхлээ. “Нууц үг авъя” гэтэл “Тавиас дээш насныханд зориулав. Та амьдралаас уйдаагүй бол энэ тоглоомоор тоглох хэрэггүй” гэсэн бичиг гарч бүр ч аазгайг нь хөдөлгөн санаашралд оруулав. Хүү яаж ч оролдоод энэ сайтад орж чадсангүй. Макрософт компанид хамгийн туршлагатай тоглогч чинь гуйж байна гэж хэд хэдэн захиа бичсэн ч зөвшөөрөл өгсөнгүй. Оронд нь өөр тоглоом явуулжээ. “Үгүй. Энийг чинь би аль хэдийн олоод тоглочихсон” хэмээн тэсэхүйеэ тачъяадан хашгирлаа. Энэ хариу түүний хязгааргүй хүсэл мөрөөдөл, тоглохын агуу хүслийнх нь өөдөөс нулимах шиг.
Аргаа барж суутал утас дуугарав. “Байна уу, миний хүү юу? Ээж нь байнаа. Өнөөдөр аав чинь тавин нас хүрч байгаа шүү дээ. Тэмдэглэнэ шүү. Миний хүү аавыгаа яаж баярлуулахаа бодож байгаарай” гэлээ. Хүү ээжийнхээ үгэнд ч хариу өгөлгүй нүдэнд нь оч гялалзаж “Азны юм” хэмээн дуу алдаад шууд л компьютерынхаа өмнө суулаа.
Аавынхаа регистрийн дугаар, гэрэл зураг, эрхэлдэг ажил, и-мэйлийнх нь хаягийг явууллаа. Гэтэл “Та сайн бодно биз дээ. Та гэр бүлтэй юу? Хэдэн хүүхэдтэй вэ? Хүүхдүүд чинь бүгд амьдралд биеэ дааж гарсан уу?” гэх мэт олон асуулт дахиад л ирлээ. Хүү “Тоглоом тоглоход тэр ямар хамаатай юм бэ?” хэмээн хашгирч, уурандаа багтарч ядан хоолой нь зангирч байлаа. Маш товчхоноор нь “Гэр бүлгүй” гээд биччихлээ. Гэтэл “таныг регистрийн дугаараар чинь шалгахад гэрлэлтээ батлуулсан байна” гэсэн хариу ирлээ. Хүүд “Энэ тоглоомоор тоглуулахгүй юм биш биз гэх битүүлэг түгшүүр төрж, зүрх нь дэлсэнэ. Тэгэхээр нь “Эхнэртэй, хүүхэдгүй” гэж бичлээ. Гэтэл бас л “Таныг энэ тоглоомоор тоглох уу, үгүй юу гэдгээ дахин нэг бодох боломж олгоё” гэсэн эгдүүтэй хариу ирлээ. “Юугий нь бодоод байх юм. Бодсон, эргэлт буцалтгүй шийдсэн. Дахин бодмооргүй байна” гэсэн ууртай захиа бичлээ. “Таны хязгааргүй хүслийн чинь эрхээр тоглоомыг чинь илгээхэд бэлэн боллоо. Гэвч та уйдсан амьдралаа орхихын тулд 100 доллараар энэ замыг сонгоно” гэсэн даажинтай үг дэлгэцэн дээр гарав.
Шүүгээнд “чухал үед хэрэглэнэ” хэмээн ээжийнх нь хадгалсан õýäýí доллар байлаа. Хүү эргэлзсэнгүй. Банкны салбарт очиж, мөнгөө шилжүүлжээ. Шилжүүлснээс хойш цагийн дараа л түүний и-мэйлээр “Үхлийн вэб сайтад” нэвтрэх түлхүүр үг нь илгээгджээ. Барьж тогтоохын аргагүй их хүслээр түлхүүр үгийг бичиж, вэб сайтад орлоо. Гайхамшигтай азаартуулж хорхой хүргэсэн тоглоом. Түүнээс үхлийн гэх үнэр ч ханхалсангүй. Өнгө үзэмж, хөдөлгөөн, хорхой хүргэж байгаа нь адтай гэж жигтэйхэн аймшигт соронзон мэт татна. Юу нь үхлийнх байгаа юм бэ? Юу нь тавиас доош насныханд гэж. Яагаад амьдралаас уйдсан бол тогло гэж. Хүүгийн бүх бие нь бадайран догдолж, ухаан жолоогүй шунан тоглолоо. Ядрах, алжаах гэдгийг ор тас мартаж, уруулаа химлэн тоглоно. Нуруу гарынх нь алга хөлөрч хулганаа залж чадахгүй гулгахад шууд гар дээрээс нь залж тоглоно. Гарын товчлуурууд бороо шаагих мэт дуугарна. Зүрхний нь хий хөөрч, амь, амьсгаа нь давхцах мэт огшин чамархайны нь судас хагаран алдтал лүг лүг цохилон, зүүгээр шивэх мэт нүүрний нь арьс хатгачин өвдөж байлаа.
Хүү орчин тойрноо мэдрэх ч сөгөөгүй компьютерийн дэлгэцийг залгих мэт ширтэж, эгшин зуур гялсхийн өнгөрөх шар гэрлийг хулганы заагууруур барьж товших гэж мэрийсэндээ царай нь минчийтлээ улайжээ.
Хүүд компьютерийн дэлгэц ухаж баршгүй үүр уурхай болон үзэгдэж, компьютерийн орчин тойрондоо үүсгэсэн цахилгаан соронзон орон, нүдэнд үл үзэгдэгч хэт ягаан туяны хачин содон үнэр, амт хүртэл таатай санагдан хүү нэг ёсондоо компьютерийн салшгүй нэгэн эд эс болсон байлаа.
Энэ тоглоом ялах гэж хорхойссон хүний шунаг хомхойрлын сөрөг эрчим хүчээр нэмэн цэнэглэгдэж нүдээр дамжин эргээд уураг тархийг нь гэрлийн урсгал болгон химлэж байгааг хэн мэдэх билээ.
Ээж нь ирээд хаалганы хонхыг дээд цэгт нь тултал дарсан ч хүү түүнийг мэдсэнгүй. Ээж нь түлхүүрээрээ хаалгаа онгойлгон орж ирэхэд компьютерийнхээ өмнө ухаан мэдрэлээ алдан тоглож буй хүүгээ хараад мөрөн дээр нь гараа тавилаа. Хүү давхийн цочиж эхийгээ хартал “еэ бүү үзэгд” арван гуравхан настай бяцхан хүүгийн царай аль хэдий нь тавь гарсан өвгөний ядарч туйлдсан үрчлээт нүүрээр солигджээ. Баяр баясгалан, хүүхдийн гэнэн цагаан дүрсгүй төрхөөр очтон гялалзаж асан томоогүй бор нүдний оронд шалхайж унжсан зовхин дороос хөх усан хүрээ татаж цэлхэрсэнээс гадна цус хурсан нүдний аяганд асар хурдтай олон өнгийн ширүүн урсгал усны эргүүлэг мэт хүүхэн харааг нь өрөмдөн орж байлаа. Гэтэл нүдтэй нь зэрэгцэн компьютерийн дэлгэц дээр яг тийм урсгал чөлөө завгүй эргэлдэж, компьютер нь үхэл зөгнөсөн хүйтэн хөх инээдээр элэглэн шоолсоор авай.

2004.06.26 УБ хот

Удган модны тавилан буюу ТАНГУД бөөгийн хувь заяа

2009-03-19T06:15:00.000-07:00

Дэд доктор, монгол судлаач Илево Регена
/Санкт Петербургийн их сургууль Дорно дахины хүрээлэн/
regina_i@list.ru

"Цог" сэтгүүлийн 2001 оны 2-р дугаарт хэвлэгдсэн

Орчин үеийн Монголын уран зохиолын өгүүллэгийн төрөлд эгэл жирийн хүний хувь тавилангийн онол өнгө хувирал агуулагдаж байна. Ц.Түмэнбаярын “Удган” өгүүллэгийг уншихад юун түрүүн зохиолчийн, хүний дотоод сэтгэл рүү илүү хандсаныг олж харах болно. Гол баатрын хувь тавилангийн эмгэнэлт эргэлтэд санаа зовохоосоо илүү, түүний амьдралын нөхцөл хэрхэн хүндэрч, түүнд хүмүүс яаж хандаж буйд илүү эмзэглэсэн санагдана. Уран сайхны дүрслэлийн аргаар сэтгэлзүйн талыг хөндсөн энэ өгүүллэгт, үгээгүй ядуу, ганцаармал, орон гэргүй, харж хамгаалах хүнгүй хөгшний талаар өгүүлэх бөгөөд зохиолын ихэнх хэсгийг эхийн хайр, хүүгээ гэсэн өгөөмөр сэтгэл нь ийм хувь тавиланд хөтөлснийг үзүүлнэ.

Түүний хэлж байгаа үг хэллэгээс хувь хүнийх нь зан чанар, оюун санааг нь мэдэж болно. Тухайлбал өөрт нь сайхан сэтгэлээр хандаж үг хэлсэн хүнд: “үнэн бол үс чинь цайг, худлаа бол яс чинь цайг” гэж хэлдэг. Эмгэний үг ер бусын уран цэцэн, аялгуу зохистой. Бусдын аргалыг хулгай хийж байхад нь “Хөөе чавганц, яагаад аргал хулгайлаад байгаа юм” гэхэд хариуд нь: “Гүд ухаагийн өвс гүйдэг малын баас, танайх гэсэн тамга нь хаа байна, хүнийх гэсэн хүрээ нь хаа байна” хэмээн хэлж буй нь үлгэр домгийн дүртэй болгож байгаа юм. Хүүхдүүд түүнийг “шулмас” гэдэг. Үнэхээр ч тэр шүүр унаж нисдэг үлгэрийн шуламтай төстэй.
Тэр өөрөө жирийн хүн бус, үлгэр домгийн мэт хувь тавилантай билээ.
Өгүүллэг гурван хэсгээс бүрдэнэ. Эхнийх нь эмгэний өнгөрүүлсэн амьдралын үр дүнг өгүүлнэ. Хоёрдугаар хэсэгт Тангудын залуу насны тухай өгүүлэх бөгөөд эхнийхтэйгээ адил ямар нэгэн оршилгүйгээр, түүний амьдралын нэгээхэн хэсгийг шууд барин авч: “… Өндөр Тангуд нэртэй өтгөн хар хөмсөгтэй, хурц сэргэлэн нүдтэй, гав шав хөдөлгөөнтэй шалбалзсан охиныг” гэж түүний гадаад дүр төрхийг үзүүлээд…” хэл чинь хурц, нүүр чинь эрэмгий, нүд чинь өлөн, зөн совин чинь зөв, зөвлөх үг чинь мэргэн…” хэмээсэн ерөөлийн үгийг хамт оруулсан байна.
Ингээд арван долоон нас хүрмэгц нь тэнгэр бурханы зарлигаар Тангуд өөрийн өвөг дээдсийн уламжлалаар бөөгийн удам угсаагаа хадгалан үлдэх болдог. Түүний дүр төрх төдийгүй ерөөс тэрхүү зарлиг нь өөрөө домогтой төстэй. Тангуд алс хөвчийн тайгад төрж, амьдарч ирсэн. Өнчин өрөөсөн байсан тул “хар ус ууж, хадны хаг идэх” зэргээр хооллон хүн болж өсчээ. Харин түүнийг удган болсноос хойш амьдрал нь өөрчлөгдөж, бугын арьсаар дулаалсан урцанд, булга минжинд хөлбөрч байна. Хүмүүс түүний өмнө толгой бөхийн сөгдөж, хөлийн нь доор хамгийн үнэт бэлгийг өргөн барьж байна. Тангудын залуу насны амьдрал болон түүний хорвоогоос халих үеийн амьдрал өдөр шөнө шиг ялгаатай. Бүхнийг бишрүүлж, хүндлэл хүлээсэн залуу бүсгүй насны эцэст хүн бүхний нүдэнд орсон хог, хумсанд орсон өргөс мэт үзэн ядмаар эмгэн болон хувирчээ. Энэхүү эрс ялгаа нь зохиолын эмгэнэлт санааг улам хүчтэй болгож, урьдчилан хэлж болдоггүй хувь заяаны тухай бодоход хүргэнэ.
Баатрын дотоод ертөнц, түүний зовлон гуниг нь маш хурц бөгөөд урнаар илэрхийлэгдсэн байдаг. Өгүүллэгийн санаа хийгээд баатрын хоёрдмол төрхөд сэтгэлзүйн шинж нэвт шингэсэн байна. Тангуд бол оюун санааны /сүнсний, сүсэг бишрэлийн/ амьд биелэл болсон удган байсан. Гэхдээ тэр хүний төрлийг олсон нэгэн байж. Энэхүү хоёрдмол санаа нь түүний дотоод зөрчлөөр тодорхойлогдоно. Эндээс түүний тарчлаан, сэтгэлийн доторхи байнгын зөрчил нь үүснэ. Жирийн эмэгтэй, удган эмэгтэй хоёрын хувь заяаны өөр өөр тавилан хоорондоо тэмцэлдэн зөрчилдөж байна. Аль аль нь агуу бөгөөд хүчтэй. Тэд ээлж дараагаар хэн хэнийгээ ялж, давах боловч эцэст нь хоёулаа цуцаж энэ тулалдаанд үхэж үрэгдсэнээр дуусна. Эрчүүд түүнийг удган, бөө гэдгээр бус бүсгүй хүн гэдгээр хараасай гэж Тангуд бүсгүй хүснэ. Эрчүүдийн хүлцэнгүй, дуулгавартай харц түүний эмгэнэл байлаа. Нэгэн удаа түүнийг чоных мэт зууван нүдээр, тачъяангуй ширтэх эрийн харцыг анх удаа олж харсан бөгөөд түүний харц бусдын адил хүлцэнгүй биш байлаа. Тангуд бүсгүй тэр харцанд эзэмдүүлснээ өөрийгөө буруутай мэт бодож, өвөг дээдсийнхээ сүнснээс өршөөл эрэн наминчилж энэхүү харцыг мартуулж өгөхийг хүсч байна. Энэ бол дүрийн хоёрдмол шинжийг илэрхийлж буйн жишээ бөгөөд баатрын сэтгэлийн дотоод үймээн зөрчлийг үзүүлж байгаа юм. Тангуд үнэндээ ийм л харцыг хүсч, цангаж байсан бөгөөд харин түүнтэй учирмагцаа айж, санаа сэтгэлээсээ арчин зайлуулахыг хүсч байна.
Хоёрдмол чанар зөвхөн Тангудын дүрээр зогсохгүй, ерөөс өгүүллэг бүхэлдээ ийм шинжтэй. Түүнийг эмэгтэй хүнийх нь хувьд өгүүлэнгээ, удган гэдгийг нь сануулдаг. Түүнчлэн удганы тухайд өгүүлэхдээ юуны түрүүнд тэр эмэгтэй хүн гэдгийг сануулдаг. Тангудын амьдрал бол хоёр мөн чанарын байнгын зөрчил юм. Зохиолч акцентаа ялигүй өөрчилмөгц дээрх хоёрын аль нэгний давуу шинж харагдаад ирнэ. Ийм аргаар баатрын дотоод сэтгэл дэх өөрчлөлтийг тодорхойлж байна. Жишээ нь түүгий залуу насыг үзүүлэхдээ хүний мөн чанарыг илүү зурж үзүүлсэн байдаг. Хэдийгээр тэр удган, бөө боловч хүнээс төрсөн хүн. Аймшиггүй зоригт анчин залуу түүний сэтгэлийг эзэмдэж, нэгэн шөнийг хамт өнгөрөөгөөд алга болсноос хойш, тэдгээр хүн бусын мэтээр дүрсэлж бичсэн байх юм. “Эхээс төрөөгүй эрэгнээс гарсан” гэх мэт. Зохиолч түүний дотоод ертөнцийн өөрчлөлт, хөдөлгөөний учир шалтгааныг хөөж судалсны эцэст хөөрхийлөлтэй байдалд хүрч байгааг нарийн дүрслэн үзүүлжээ.
Хэзээ нэгэн цагт залуухан, хүсэл тэмүүлэлтэй сайхан бүсгүй хожим нь зүрх сэтгэл нь хоосорсон, хувь тавилангийн буулганд цөхөрч туйлдсан нэгэн болсныг сонирхолтойгоор өгүүлсэн байна.
Сахил санваараа умартаж тэр хүүхэд төрүүлсэн. Хүний сэтгэл оюуны хоёрын эвлэршгүй хүчний тэмцэл дундаас түүний хүүдээ хандах хандлага хурц тодоор илэрч байна. Эх хүн үрээ яаж хайрладаг тэр л хайраар хүүгээ хайрлах бөгөөд үүний зэрэгцээ хайр найргүй зодож занчиж байгаа нь түүний чулуун зүрхтэйг харуулна. Дараа нь гашуудан харамсаж, удган модноос өршөөл эрэн гуйж, асгаран цалгих хайраар хүүгээ тэврэн авна. Хүүгээ үхсэний дараа удган үнэхээр цөхөрч хоосорно. Цан хэнгэргээ удган модондоо үлдээгээд, харанхуй шөнө үл мэдэг зүгт одно. Тангудын дүр, домогт удган модны дүр төрхтэй нийлдэг. Энэхүү модыг эрт цагт бүхий л омог аймгаараа тахин шүтдэг байж. “Удган мод ойн цоорхойд газрын ганц гадас мэт сондгойрон ургасан нь Тангудын гав ганцаар хувь заяа мэт” гэсэн нь Тангудтай хамааралтай. Тэрээр өөрийн аугаа их хүч чадал авъяасаараа олон хүний хувь тавиланг аварсан юм. Дээд тэнгэрээс илгээсэн илч гэрэл эхлээд түүнийг гэрэлтүүлж, түүгээр дамжуулан бусдад хүрнэ. Тангуд эмгэн яг л энэ мод шиг өөрийнхөө омог отгийнхны өмнөөс залбирч, тэдний төлөө айн түгшдэг. Тэрээр “урт, ахар жолоотой үр садыг минь хүний зэрэгт хүргэгтий. Уулын чанад явсан эрсийг минь эргүүлж хайрлагтий” гэж өөрийн отгийн хувь заяаг өршөөн соёрхохыг гуйна. Гэвч түүний амьдрал аянганд цохиулан салбарч эвдэрсэн удган мод мэт зовлон гунигт живэх болно. Омог аймгийнхны шүтээн болсон удган модны хувь тавилан нь Тангуд бөөгийн хувь тавилантай төстэй. Нэгэн удаа, тэдгээр омог отгийнхонд зовлог тохиохын өмнө харийн хүмүүс ирж, удган модны үр жимсийг хуу хаман, салаа мөчир юуг нь хугалж эвдээд оджээ. Гэгээн шүтээнд нь гар хүрсэнд тэнгэр бурхан хилэгнэж, догшин салхи тавьсан байна. Энэ тухай уг зохиолд өгүүлэхдээ: “Тэнгэрийн үүл бараан утаа мэт тогтож чадахгүй сандчиж, сүмбэр уул нурах мэт их чимээ гаран тас няс бууж…. тэнгэр хилэгнэн хар шуурга тавьж, удган модыг ниргэн унагажээ…” хэмээжээ.
Түүнчлэн нэгэн шөнө, тэр нэгэн эр өөрийн отгийн шүтээн удган бүсгүй рүү аймшиггүйгээр довтолж, хувь тавиланг нь балчиг намагт унагаад оджээ. Тангуд бөө ингэж сахил санваараа умартаж, хүний ёсыг эрхэмлэснээр тэнгэр бурханыг өөрөө хилэгнүүлсэн билээ. Ингэснээр Тангуд бөө, мөнөөх шүтээн болсон удган модтойгоо адил аянганд ниргүүлсэн мэт салбарч хэмхрэн үлдсэн юм. Аянганд ниргүүлж орвонгоороо эргэсэн удган модыг дүрсэлсэн нь үнэндээ Тангуд бөөгийн байдлыг тодорхойлж байгаа хэрэг. Түүний сэтгэл зүрх нь яг л салаа мөчрөө газар дэвсэн, эмгэнэлтэйгээр гулдайж унасан удган модыг санагдуулна. Тангуд энэхүү азгүй тавилангаа гав ганцаар туулна. Түүний энэ зовлонг хэн ч анзаарсангүй. Харин тэрээр өөрөө энэ бүхнийг ойлгон, сэтгэлийн гүн зовлон, тэвчишгүй гүн харуусал тээсээр, “хэзээ ч тайгаасаа гарч байгаагүй, тал газрыг хэзээ ч үзээгүй” хаашаа гэдгээ өөрөө ч мэдэхгүй явж одно. “... Ойр орчны байц хад түүний инээдийг давтан цуурайтна. ”Амсаж эдэлсэн дэндүү их зовлон нь түүний сэтгэл дотрыг нь бүр мөсөн хоосруулжээ. Тэрээр “хаана очихоо ч үл мэдэн...” явсаар хүч барагдан цааш чявах тэнхэлгүй болж унаад, тэр газраа үүрд үлдсэн юм. Түүнд хаана, яаж амьдрах нь эдүгээ хамаагүй болжээ. Амьдрал нь ийнхүү орвонгоороо эргэж, гэр оронгүй, бадарчлан тэнүүчилсэн, харсан уулзсан болгондоо ад үзэгдэн, хэнд ч хэрэггүй эмгэн болон хувирчээ. Түүний удган байх үеийн омголон, баян тансаг амьдрал нь зүүд зэрэглээ мэт санагдана. Тэрээр одоо “бойны газраас нохойтой булаалдан хонины толгой олдог...” амьдралын хар балчиг шаварт шигдсэн эмгэн болов. Олсон хонины толгойгоо чанаж болгоод “шүдгүй улаан буйлаар зажилна.”
Зохиолын үг өгүүлбэр болгон зохиолчийн ур чадвар, гоо зүй, уран сайхны сэтгэлгээний дээд түвшинг харуулна. Үг болгон утгатай, хэлц, холбоо үг болгоны цаана мэргэн санаа, хурц тод дүрслэл байдаг. Зохиолын хэл нь яруу сайхан бөгөөд өгүүллэг нь үлгэр домог шиг, гол баатар нь үлгэрийн баатар мэт санагдана. Гэлээ ч энэ бол үлгэр биш, ер бусын эмгэнэлт хувь тавилантай бодит хүний дүр. Энэ бол хүний зүрх сэтгэлийн шаналан тарчилгаан. Зохиолч түүний тухай “Тангуд бол энэ дэлхий дээрх азгүй тавилан, зовлон бүхэн ганц биед цогцолсны амьд биелэл. Тэрээр эрэгнээс төрөөгүй эхээс төрсөн” гэжээ.
Тангуд бол чөтгөр шулмас ч биш, галзуу солиотой амьтан ч биш юм. Түүний хүйтэн, хэн хүнд аймшгийн сэтгэгдэл төрүүлэм гадаад төрх нь ердөө л шархадсан сэтгэлийн үүл мананд хучигдсаных юм. Хүмүүст тэр ямагт хайнга хандах бөгөөд тэд өөрийг нь үзэн ядаж, тэр бүү хэл айж байгааг нь хараад эмгэнэн гашуудавч бас л тэвчиж өнгөрөөнө. “Тэр үнэндээ тэднийг тийм болоосой гэж хүсээгүй билээ. Амьдралынхаа эцсийн өдөр хүртэл тэрээр “өвдсөн хүнд эм болж, өлссөн хүнд идэш болж тайгадаа эргэж төрөх болтугай гэж залбирсаар явсан юм. Тангуд өөрийгөө үйлийн үрээ эдэлж яваа гэж бодно. Тэрээр нүгэл үйлдмэгцээ төрөлх нутгаа орхин, хувь тавилангаас оноосон зам мөрийг хөөсөн. Хувь тавилан түүнийг амьсгалах сүүлийн мөчөө хүртэл зовоохоор хатуу шийтгэсэн юм. Тангудын амьдралын төгсгөл бол түүнийг насан туршид нь дагасан зовлонгийн төгсгөл гэхэд болох юм. Тангуд “өлсөөд эсвэл өвдөөд үхсэн алин болох нь бүү мэд… Түүний улаан буйлтай шүдгүй ам нь агуй мэт харлана.”
Тангуд дотроо хадгалж байсан зовлонгоо гадагш гаргаж илэрхийлэхийг хүссэн мэт нүүр царайд нь аймшигт дүр төрх тогтож үлдсэн харагдана. Өгүүллэгийн энэхэн хэсгийг уншихад л гол баатрын тухай хүчтэй сэтгэгдэл дүр төрх санаанд бууна. Тангуд бол гарцаагүй хүчтэй, чадалтай бие хүн юм. Тэр өөрийнхөө зовлон гунигийг тэнцвэржүүлж чадаагүй боловч энэ нь түүний сул дорой шинж бус, зөвхөн байгалиас заяасан хэт мэдрэмтгий шинжээ харуулсных юм. Тангуд бол зөвхөн удган бөө бус “Зүрхэнд нь сүү… хурсан эх хүний тавилангаас зайлсхийж чадаагүй эмэгтэй хүн. Тэрээр цээжиндээ хүүгийнхээ сэвлэгийг хадгалж, дэмий л шаналсан сэтгэлээ хуурах гэж түүнийг үнсэн үнэрлэж явсан юм. “Аз жаргалтай хүмүүсийн баяр баясгалан нь азгүй хүмүүсийн зовлонг даажигнах мэт түүнд санагдана”. Тэвчишгүй энэ зовлонгоо тэрээр зүхлээр илэрхийлнэ. Магадгүй ингэснээрээ сэтгэл санаа нь ялихгүй тайвширдаг ч юм билүү.

Орчуулсан Ж. Отгонсүрэн

Монголд ээжийнхээ тухай дуулаагүй яруу найрагч байхгүй

2009-03-19T06:10:00.000-07:00

Санктпетербургийн их сургууль
Дорно дахины хүрээлэн, монголч эрдэмтэн,
дэд доктор М.П.Петрова
/"Утга Зохиол Урлаг" сонин 2001 оны 4-р сар/

Монголын орчин үеийн уянгын уран зохиолын үндэсний онцлог байдлын нэг илрэл нь эхийн тухай шүлгүүд өргөн дэлгэрсэн байдаг явдал юм. Энэ сэдэв нь уламжлалаа даган Монголын эртний утга зохиол, аман зохиолоос орчин үеийн яруу найрагт ч шингэн оржээ. Эхийгээ өрөвдөн хайрлах, хайр сэтгэл бол Монголчуудын үндэсний нэг түгээмэл шинж юм.
... Монголын яруу найрагчид үр хүүхдээ гэсэн эхийн сэтгэл, ээжийгээ гэсэн хүүхдийн сэтгэлийг дүрслэн үзүүлэхийн тулд Монголын утга зохиол, аман зохиолд уламжлагдан хэрэглэгдэж ирсэн ингэн тэмээ, ботгоны дүр байдлыг олонтаа хэрэглэсэн байдаг. Энэ дүрслэлийг яруу найрагч Ц.Түмэнбаяр ашиглажээ.

... Царцаа ч ангам говийн хуурай салхийг залгилж
Цариг цагаан ботго мөгөөрсөө хаттал уйлна.
Тогооны нэрмэл гэмээр гашуун хар нулимсанд
Тормогор нүд нь живэн холын уулс бүрэлзэнэ
Эхээсээ хагацсан ботго энэрэл эрэн энэлэхдээ
Элс сайран дээгүүр тавгаа хорстол таваргана
Өнчин ганц зүрхний шарх сэдрээн буйлж
Өр нимгэн сэтгэлийг шаналлаар зүсэн тэшүүлнэ.
Хүү ээжээсээ хагацан үлдэх цаг ирж, эх нь өөд болж, хүүгийнхээ амьдралын замыг гийгүүлэх гэж од болон хувирч байна. Үүгээрээ Түмэнбаяр амилуулан дүрслэх аргийг ашиглажээ.
... Цагийн эргэлтээр ээж нь мөнх бусыг үзлээ ч
Цаглашгүй хайр минь үрээ л гэсэн үлдэнэ
Газар тэнгэрийн хязгаарт ээж нь үрээ харах гэж
Гал халуун хайраар цолмон болж мандана... хэмээн дүрсэлсэн байна. ... Эдгээр шүлэг нь хэв маягаараа ихэвчлэн баяр хөөртэй, уламжлалт дүрслэл харьцуулал, чимэг зүйрлэл элбэгтэй байдаг. Эхийн тухай шүлэгт монголчуудын үндэсний онцлог шинж байдал түгээмэл тусгагдсан байдаг нь дээрх шүлгээс харагдаж байна.

Орчуулсан Ч.Лхагва

Цагаан сүүний домог

2009-03-19T06:09:00.000-07:00

Ц.Түмэнбаярын “Цагаан сүүний домог” өгүүллэг нь дайн тулаан, хайр энэрэл, хүнд л байж болох хамгийн хүчит мэдрэмж-үр хүүхдээ хайрлах сэтгэлийнхээ төлөө амиа зольж байгаа тухай эмгэнэлт түүхийг өгүүлж байна.
Уг өгүүллэгт нүүдэлчин-цэрэг эрсийн амьдрал ба зохиолын баатар бүсгүйг шаналгах хийсвэр үзэгдлээр илрэх бодит явдал, зөн билиг хоёр гайхалтай сүлжилджээ. Зохиогч аман домгийн хэлбэрийн уламжлалт найруулгыг хадгалан ер бусын ур чадвартайгаар зохиомжоо өгүүлэхдээ, дундад зууны Монголын түүхэнд нэлээд түгээмэл түүх болох ойрод, халхуудын дундах ах дүүсээ хүйс тэмтэрсэн дайны явцыг тусгаж чадсан байна. Энэ дайн төрөөгүй хүүхдэд хүртэл үхлийн гамшиг тарьж байжээ.
Өгүүллэг хэмжэний хувьд томгүй, цөөхөн дүрүүдийн нь зан чанар бичигдсэн орчноо бүрнээ илтгэдэггүй. Гэвч цөөн оновчтой шинж тэмдгээр баатруудын дотоод ертөнцийг таних, тэдний шаналал энэллийн гүнийг тод мэдрэх боломж уншигчдад олгож байна.

Зохиогчийн ийм гайхалтай амжилт нь сэтгэл зүйн нарийн арга хэрэглэсний үр дүн юм.
Нэн түрүүн, дээд зэргийн үгсийг өндөр түвшинд хэрэглэж, үйл хөдлөлийн холбогдолт үгсээр баатруудынхаа дотоод ертөнцийг дүрсэлж байна. Шарбаатарын огцом хөдөлгөөн, мориных нь гүйн хар алхаа зэрэг нь бидэнд залуу вангийн тухай түүний бодол санааг тоочсоноос илүү тодорхой тусалж байна.
Шарбаатарын хатны тухайд, зохиогч дээрхээс тэс өөр, идэвхгүй үйл үгс ашиглажээ. Хатны гар сул унжиж, нулимс нь алгуурхан урсаж байна. Эндээс үзэхэд эр-идэвхтэй, эм-сул гэсэн дорно дахины /хятад/ зарчим онол мэдрэгдэх аж.
Европ хүнд гайхалтай санагдах нэг тал нь Ц.Түмэнбаярын барил, Х.Л.Борхес, Г.Г.Маркес нарын зэрэг латинамерикийн зохиолчдын богино өгүүллэгт илэрдэг энгийн амьдралаас бодит бус, хийсвэрлэлд шилжих дотоод утгын аясыг санагдуулж байгаа явдал юм.

А.Гроховская
Санкт-Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины хүрээлэнгийн Монгол хэл судлалын тэнхим

Түмэнбаярын сэтгэлзүйн зохиолууд

2009-03-19T06:05:00.000-07:00

Санкт Петербургийн их сургуулийн Дорно дахины хүрээлэнгийн Монгол судлалын тэнхмийн багш, монгол судлаач, дэд доктор М.Петровагийн ОХУ-ын нийслэл Москва хотод 2004 оны 8 дугаар сард болсон Дорно дахин судлалын олон улсын 37 дугаар их хуралд тавьсан илтгэл

ХХ зууны эцсээр Монголын амьдралын бүхий л хүрээнд нийгэм оршин тогтнох улс төр, эдийн засаг, нийгэм соёл, ёс суртахуун, оюун санааг хамарсан төдийгүй хүний хувь заяанд ч нөлөөлсөн маш их өөрчлөлтүүд гарсан.
Монголын орчин үеийн утга зохиол урьд нь хэдэн арван жилээр бэлтгэгдсэн бөгөөд нөгөө талаас улс оронд болсон үндсэн өөрчлөлтүүдээр тодорхойлогдсон байна. Л.К.Геросимович, Л.Г.Скородумова, Ч.Билэгсайхан гэх мэт Монголын утга зохиолыг судлаачдын тэмдэглэснээр гүн утга агуулга нь ёс суртахууны бодол эрэгцүүллээр өгөгдөж зохиолын уран сайхны бүтцэд ууссан гүн утга агуулгаар хэтэрхий баяжуулсан бичлэгийг бий болгох гэсэн зохиолчдын модерн чиг хандлага өнөөдөр яруу найрагт ч, үргэлжилсэн үгийн зохиолд ч давамгайлж байна. Модерн зохиолын тухайд хуучны, сонгодог мөн ахуйн домогт хандах баримжаатай байдаг.

Үүнээс гадна Монголын зохиолч, яруу найрагчдын хүний дотоод ертөнцөд хандах сонирхол огт буураагүй. ХХ зууны сүүлч ХХI зууны эхэн үеийн зохиолчдын зохиол бүтээлд дүрслэн үзүүлэхээс сэтгэл зүйд нь хандах хандлага улам бүр хөгжин дэвшиж байна. ХIX зууны утга зохиолд байгаагүй энэ сонирхол өнөөдөр залгамж холбоотой жам ёсны зүйл болсон бөгөөд дэлхийн утга зохиолын голлох чиг хандлагын нэг болж байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй юм. Хүний олон талт “Би”-г ертөнцийг бүтээлчээр ухааран ойлгох эхлэл цэг гэдэг бөгөөд утга зохиолд үүнийг гарган үзүүлэхдээ амьдралын утга учрыг нээн илрүүлэх “Би”-гийн гол зорилгыг шийдвэрлэхтэй холбож өгдөг. Монголын зохиолчид баатруудынхаа сэтгэл зүйд анхаарах болсноор яруу найргаар эхэлж байсан олон зохиолчид ХХ-XXI зууны зааг дээр үргэлжилсэн үгийн голлох зохиолчид болж байна.
Өнгөрсөн зууны алдарт зохиолч С.Эрдэнийн шавь, утга зохиолд яруу найргаар орж ирсэн Ц.Түмэнбаярын уран бүтээлийн хувь заяа ч бас л ийм. “Цэцгийн сүү” яруу найргийн ганцхан түүвэр гаргасан тэрээр үргэлжилсэн үгийн зохиол руу шилжиж “Удган”, Өндгөн эс”, Өндгөн чулууны домог” гэх мэтээр түүний өгүүллэгийн түүврүүд ар араасаа цуврах болсон. “Цайны дээж” өгүүллэг нь кино зохиол болсон. Түүний зохиолчийн хөдөлмөр нь янз бүрийн тогтмол хэвлэл “Зууны мэдээ”, “Ардын эрх”, “Утга зохиол, урлаг”, “Ил товчоо” зэрэг сонины сурвалжлагчаар ажиллаж, нийгмийн идэвх чармайлт гаргаж яваатай нь маш сайхан хосолдог.
Ц.Түмэнбаярыг өгүүллэгийн мастер гэж хэлэхэд бүрэн тохирно. Үргэлжилсэн үгийн зохиолын богино төрөл болох- эссе, нийтлэл, өгүүллэг, туужууд нь нийгэмд гарч буй өөрчлөлтийг дор нь тусгадаг. Эдгээр зохиолын уран сайхны орон зай нь тодорхой цөөн тооны баатрууд, явцуу хүрээ, тодорхой богино хугацаагаар хязгаарлагддаг.
Хайр сэтгэлийн, ёс суртахууны, хаа нэг түүхэн сэдвүүд өнөөдөр зохиолчийн сэтгэлийг догдлуулж байгаа бөгөөд өгүүллэгийнх нь баатрууд орчин үеийн хотын болон хөдөөгийн алс бөглүү суурингийн оршин суугчид, заримдаа түүхэн алдарт хүмүүс байдаг. Ихэнх өгүүллэгийнх нь үйл явдал орчин үеийн Монголд өрнөдөг.Нүүдлийн соёл иргэншлийн тухайд хот гэдэг нь бүхэлдээ харьцангуй шинэ үзэгдэл учраас үйл явдал өрнөх газар болж гарч байсан өмнөх арван жилүүдийн утга зохиолд ховор байсныг тэмдэглэх нь зүйтэй юм. Түмэнбаярын хувьд орчин үеийн хотын хүний амьдрал хувь тавилан гол сэдвийнх нь нэг байдаг бөгөөд хотын өгүүллэгүүдийнх нь дүрүүд амьдралд өөрсдийн байр сууриа эрэлхийлсэн залуу хүмүүс.
Зураачийн натураар ажилладаг Ганцэцэг бүсгүй (Нүцгэн натур); хайртай эхнэрээ нас барсны дараа нялх охинтойгоо үлдсэн бэлэвсэн зураач (Шөнийн серенада); замаар алхаж буй залууд дурласан залуу бүсгүй (Цагаан цамцтай залуу); өөр эхийн хэвлийд үрээ бойжуулах гэсэн нөхрийнхөө хүсэлтийг дагасан баян бизнесмений эхнэр Солонго (Өндгөн эс) г.м.
Өгүүллэг бүрийн мэдээллийг урсгал нь хэд хэдэн үеүдэд хуваагдан зохиолын гол санааг гаргахад тус дөхөм болдог. Жишээ нь: “Нүцгэн натур”’өгүүллэгийн баримтат агуулга бүхий мэдээлэл нь залуу зураачдын үзэсгэлэнгийн нээлт юм. Натураар ажиллаж байсан бүсгүй эхлээд зураачдын бүтээлийг шалгаруулах тэмцээнд нэгдүгээр байр эзэлсэн романтик дэвсгэр дээр зурсан өөрийн зургийг хардаг бөгөөд зураач натураар ажиллаж байсан бүсгүйдээ талархлаа илэрхийлэн хөндий хүйтнээр салах ёс хийж зочдын зүг ханддаг. Зураач болон түүний натураар ажиллаж байсан бүсгүй хоёрын хоорондын харьцаа, бүсгүйн сэтгэлийн байдлыг үндсэндээ яг усан доорхи урсгал шиг өгүүллэгт нэмэлт гүн гүнзгий ач холбогдлыг өгч буй бичлэг доторхи үе давхарга маягаар гаргажээ. Шулуун болон бичлэг доторхи урсгалууд нь ихэнх уран бүтээлч хүмүүст байдаг чанар болох урлагт сүр жавхлантай дээд зэргийн мэдрэмжийг дүрсэлдэг мөртөө өөрийг нь хүрээлэн буй хүмүүст хүйтэн хөндий ханддаг залуу зураачийн хоёрдмол чанарыг онцлон үзүүлсэн үндсэн агуулгын мэдээллийг гаргахад чиглэгдсэн. Нөгөө талаас уншигчдын өмнө зураачид үнэн сэтгэлээсээ дурласан Ганцэцэгийн сайхан сэтгэл гарч ирдэг бөгөөд зохиолч энд нийгмийн нэг давхаргын нас чацуу боловч хоёр өөр бодолтой залуусыг төлөөлөн үзүүлсэн.
Хэрэв хотын сэдвийг Монголын утга зохиолд харьцангуй шинэ гэвэл хөдөөгийн сэдвийг уламжлалт гэж болно.
Хөдөөгийн сэдэвт өгүүллэгийн баатрууд нь ихэнхдээ хижээл насны хүмүүс, зарим нь тэр байтугай өөрсдийн төрсөн жалганаас холдож үзээгүй байхад бусад нь “Цайны дээж” өгүүллэгт гардаг шиг хотод ирж хүүхдийндээ зочилсон ч нутаг усаа санагалзан буцаж ирдэг. Харин “Халуун усны байшин” өгүүллэгийн баатрууд нь бие биедээ хязгааргүй хайртай залуу хос. Гэхдээ өөрсдийн сэтгэл хөдлөлөө хүмүүст мэдэгдэхгүй нуух ёстой уламжлалдаа хүлэгдсэн тэр хоёр долоо хоногт ганц удаа олдох халуун усны байшинд өнгөрөөх хорин минутыг л бие биедээ зориулдаг байна. Энэ хорин минутыг дуусангуут л халуун усны байшингийн бүдүүн хар авгай “Цаг чинь болчихлоо. Дараагийнх нь хүлээгээд байна гар” гэж дүлий хүний ч хэнгэрэг хагармаар хашгирч хаалгыг нь балбана.
“Буруу энгэртэй дээл” өгүүллэгт хайрын гурвалжинг гаргасан. Тавин настай Бадрах хүүхэд төрүүлдэггүй өөрийн эхнэртээ өөр хүн хүүхдийг нь төрүүлснийг хэлж, нэг хөөрхөн баривч хийж өгөхийг гуйдаг. Монголчууд энхрий хүүхэддээ цагаан хэл ам хүрэхээс болгоомжлон буруу энгэртэй дээл хийж өгдөг. Тэр хүүхэд бол гурван хүний хувьд энхрий хүүхэд юм.Буруу энгэртэй дээл нь хүүхэд төрүүлэх аз дутсан Цэмцээгийн эхийн хайрын уран сайхны бэлэгдэл болсон, Энд Түмэнбаяр эмэгтэй хүний хувь заяаны сэдвийг дэвшүүлэн тавьсан бөгөөд баатруудынх нь нарийн дүрслэн гаргасан сэтгэл зүйн хөрөг нь хэрэв эмэгтэй хүн хүүхэдгүй л бол аз жаргалгүй гэсэн өгүүллэгийн гол агуулгыг тодруулахад тус дөхөм болсон,
“Мануухай” өгүүллэгийн сэдэв нь ганцаардал, ганцаардсан үхэл юм. Гол баатар нь хүмүүс нэрийг нь мартаж “Мануухай” хэмээн нэрлэх болсон, замын эргүүл. Гол баатрынхаа онцлог шинжийг дүрсэлсэн энэ нэр нь ихийг өгүүлж байгаа бөгөөд чухамдаа төмөр замын дэргэдэх гэрийнхээ ойр орчимд эргэлдэж хажуугаар нь өнгөрөх галт тэрэгнүүдийг “айлгах” болсноос үүдэлтэй. Мануухайн амьдралд тохиолдсон хамгийн гэрэл, гэгээтэй үйл явдал нь сайн ажилласных нь төлөө төвд дуудаж зурагтаар шагнуулсан явдал бөгөөд бүхэл насаараа гоонь ганцаар явжээ. Нэг л өдөр төмөр замын зөрлөг дээр танил дүр харагдахгүй болсон нь гол баатар нас барсныг илтгэж байна.
Түүхэн өгүүллэг /зохиол/ нь Монголын утга зохиолын хувьд уламжлалт үзэгдэл бөгөөд 1240 онд бичигдсэн Монголын нууц товчоо, Монголын түүхэн он дарааллын бичгүүд, Инжинаашийн роман, Ш.Нацагдорж, С.Эрдэнэ болон бусад зохиолчдын ХХ зуунд бүтээсэн түүхэн романууд нь утга зохиолын энэ тогтвортой чиглэлийг бүрдүүлэн бий болгох эринийг тодорхойлж байна. Хэдийгээр зохиолч Ц.Түмэнбаяр энэ уламжлалыг хүндэтгэдэг ч түүхэн сэдвийг нээн үзүүлэхдээ өвөрмөц аргыг хэрэглэдэг. Зохиолч маань түүхэн бодит үйл явдлыг тодорхой хязгаарлагдмал дүрүүдээр түүхэн маш богино хугацаанд өрнүүлсэн уран сайхны бүтээлийг бүтээдэг. Эдгээр зохиолын нуугдмал далд утга санааг уншигчиддаа хүргэхдээ зохиолч маань түүхэн өгүүллэг бүрийнхээ төгсгөлд тайлбар хийсэн байдаг.
Бидний үзэж буйгаар “Цагаан сүүний домог” өгүүллэг нь сэтгэлийн хөдлөл, сэтгэлзүйг гүн гүнзгий харуулснаараа онцлогтой. Энд дорнод монголчууд болон ойрадын ноёдын хоорондох 1413-1414 оны дайныг харуулсан бөгөөд хэдийгээр зуны нэгэн сайхан өдөр байсан ч өвдөлт нь эхэлсэн хоёр жирэмсэн бүсгүй, нэг нь ойрадын хан Шарбаатарын эхнэр Насан, нөгөө нь Шарбаатарын олзолсон Монголжин, энэ хоёр гол баатрын сэтгэл санааны байдлыг сөргүүлж тавьжээ. Үүнээс өмнө болсон үйл явдлыг товч өгүүлснээр Монголжины нөхөр Шарбаатарын илдэнд өртөн өнгөрч тэрээр олзлогдсоныг уншигч мэднэ. Ойрадын жанжин “Хэрэв олзны эмэгтэй охин төрүүлвэл эх охин хоёрыг амьд үлдээж, өөрийнх нь хатнаас хүү төрвөл халхуудтай байлдахыг зогсооно” гэсэн зарлиг буулгадаг. Олзны эмэгтэй хүү төрүүлж харин Насан охин төрүүлдэг ч хоёр эмэгтэй хүүхдүүдээ сольдог. Шарбаатар үүнийг таамаглаж байсан ч үхэж буй эхнэрийнхээ сүүлчийн хүсэлтийг биелүүлж Монголжин болон хүүхдүүдийг амьд үлдээн хүүтэй болсноо зарлан тунхагладаг. Уран сайхны нарийн деталь- нас барж буй эмэгтэйн хөхнөөс гарч буй сүү нь наран зүүн зүгээс мандахад үүрийн цагаан туяа гийдэг шиг сүүн цагаан туяа гэсэн зүйрлэл болж хувирдаг.
Бичлэгийн иймэрхүү далд утгатай хэв маяг нь хүний сэтгэлийн хөдлөлийн эрч хүчийг судлан шинжилж тайлбарлан үзүүлсэн сэтгэл зүйн зохиолтой нягт холбоотой.
Төрөл зүйлийнх нь тухайд тууж гэж бүрэн болох “Удган” зохиол Ц.Түмэнбаярын бүтээлд өвөрмөц байртай. Зохиолчийн анхаарлын төвд Тангуд хөгшний амьдралыг төрөхөөс нь үхэх хүртэл харуулсан явдал. Уг зохиол нь Монголын нийгэмд янз бүрийн сүсэг бишрэл тэр тусмаа бөө мөргөлийг сонирхох сонирхол сэргэж байсан 1993 онд хэвлэгдэн гарсан. Туужийн гол баатар нь удган бөгөөд зохиолын хамгийн гол сэдвийг нээн үзүүлж буй нэр нь үүнийг зааж байна. Зохиолд энэ үг олонтаа давтагдаж байгаа нь энэ нэр зохиолын бүхий л санааг нэвт үзүүлэн холбож өгснөөр туужийн агуулгыг бодитой гаргах өөрийн үүргийг биелүүлсэн.
Зохиолын эхэнд зохиолч өөрийн гол баатарын нэр- Тангудыг дурдаж түүнийг тодорхойлох онцлогийг гаргаж өгсөн: чавганц гэдэг нь монголын уламжлалын дагуу үсээ хусуулж өөрийгөө бурханд зориулж буй настай авгай юм.
Энд Түмэнбаяр “хумсных нь завсар хир шороо шигдсэн хар гар”, “нүүр рүү нь унжсан алчуур” гэх мэтээр онцлог шинжийг нь өнгөцхөн тоочиж , хөгшний гадаад төрхийг дүрслэхдээ товч товч гарган “дундаас нь эхлэх” аргыг хэрэглэжээ. Тангуд хөгшин тэнэмэл нохдоос булаан авсан хонины хатсан толгой идэж байна. Ганц бие хөгшний аймшгийн оромжийг дүрсэлсэн нь гол баатрынхаа онцлог хөргийг гаргах бас нэг хэрэгсэл юм. Монгол хэлэнд ядуу, харь, хөндий, хоосон гэх мэт хэд хэдэн салаа утгатай “Хар” гэдэг үгийг олонтоо хэрэглэсэн нь тохиолдлын бус юм. Туужийн эхэнд мөн төгсгөлд хөгшний аймшигт үхлийг дүрслэхдээ ингэж нарийн гаргасан.
Зохиолын цаашдын өрнөл нь зохиолч Тангудын амьдралыг бүтэн өнчин охин өөрийн омгийн удган болж буй тэр үеэс дүрслэн үзүүлж нэхэн өгүүлэх арга хэрэглэсэн хоёрдугаар хэсэгт явагддаг. Тэр хандгайн арьсаар бүтээсэн боломжийн урцанд хүдэр зээр бугын арьсан дэвсгэр дээр булган хөнжил нөмрөн унтдаг. Тогтсон дэг жаягийг ёсчлон гүйцэтгэдэг өөрийн омгийг хамгаалагч ингэж л байх ёстой ажгуу.
Гэхдээ зохиолч маань өөрийн туужийн агуулгын өрнөлийн дээд цэгт аваачдаг. Мах цуснаас бүтсэн бусдын л адил хүн болох удган бүсгүй анчин залууд дурлаж ганцхан шөнийг түүнтэйгээ хамт өнгөрөөснөөр хүү төрүүлдэг. Омгийнхон нь удганы хүүг тэнгэр бурхны хишиг гэж хүлээн авна. Харин Тангуд өөрөө хүүдээ янз бүрээр хандана. Заримдаа хараан зүхэж зодно, заримдаа хэтэрхий бөөцийлж энхрийлнэ. Ингэж хүүрнэн өгүүлэх, мөн эргэцүүлэн дүгнэх, найруулга зүй хэлэхүйн хэлбэрийг хослуулснаар Ц.Түмэнбаяр үйл хөдлөлийн тайллыг гаргадаг. Хүү өсөн торниж эцэг шигээ анчин болдог. Энд анчин эцгийг нь дүрслэн гаргахдаа ганцхан удаа хэрэглэсэн “чонынх шиг дэндүү гярхай цолмон хар нүд” гэсэн уран сайхны деталь нь онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. Олон жилийн дараа Тангуд эх яг тэр л хару өөр дээр тусаж буйг мэдэрдэг. Гэхдээ энэ бол хүүгийнх нь харц. Уран сайхны энэ деталийн тусламжтайгаар зохиолч хүү нь яг л эцэг шигээ эхийгээ орхин одож байгаа нөхцөл байдал давтагдаж буйд уншигчийн анхаарлыг хандуулж байгаа юм. Бөөлж байх агшнаа гэнэт хүүгээ зөн совиндоо харж, хэзээ ч эргэж ирэхээргүй явсныг олйгосон Тангуд эрхэм чухал бүхий л юмаа орхин хүүгээ хайхаар үл таних нутаг орныг зорин оддог. Хугарч унасан удган мод Тангуд бөөгийн үйл ажил дууссаныг илтгэж буй бэлэгдэл юм.
Үйл хөдлөлийн тайлал нь хаанахын хэн болох, хаанаас ирж нутаг оронд нь амьдрах болсныг үл мэдэх хар элгийн хүмүүсийн дунд харийн нутагт ясаа тавьж буй Тангуд эмгэний үхэл.
Асуудлыг байгаа чигээр нь илтгэн үзүүлж байгаа болохоор туужийн төгсгөлийн илэрхий тодорхой гэж үзэж болох ч үнэн хэрэгтээ “жаргалтай хүмүүсийн баяр баясгалан зовлонтой хүнийг доромжилж буй мэт бодогддог учраас хараал зүхлээр тайтгарлыг олдог байж болох юм” гэсэн зохиолчийн байр суурийг тодорхойлсон гүн ухааны бодол эргэцүүлэл гэж болно.
Хүний дотоод ертөнцийг дүрслэн гаргадаг учраас бүхэлдээ Ц.Түмэнбаярын зохиолыг сэтгэл зүйн гэж хэлэхэд болно. Зохиол доторхи давхар санаа далд, утга голлох үүрэгтэй байдаг нийтлэлийн хэв маягт зохиолч маань илэрхий татагддаг бөгөөд түүний зохиол бүрт агуулагддаг ёс суртахууны сургамж нь далд нуугдмал байж бие даан өөрөө тодорхой дүгнэлт хийх боломжийг уншигчид олгодог. Баатруудынхаа дүрийг нарийн дүрсэлж, ёгтлол, харьцуулалт, бэлэгдэл болон уран сайхны деталь нь Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгүүдийн сэтгэл хөдлөл, сэтгэлзүйн агуулгыг улам гүнзгий гаргадаг.
Өрнөж буй үйл явдлын мэдээллийн тэмдэглэлийн ач холбогдол нь бичил бичлэгийн шулуун хэлхээгээр дамжин илчлэгдэж, мөн бүхий л бичлэгийн алсуур зайны хэлхээгээр дамжин хэрэгждэг. Бичлэгийн нэгдмэл ухамсар, ертөнцийг үзэх үзлээр нэвт шувт харахад зохиолын гүнзгий холбогч бичил хэсэг болсон зохиолчийн тодорхой төрх гарч ирдэг. Ц.Түмэнбаярын сэтгэлзүйн бичлэгийг он дарааллаар нь дүгнэж шинжилснээр энэ дүр хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж буйг бид харж байна. Түмэнбаярын зохиол нь орчин үеийн Монголын утга зохиолд тодорхой байрыг эзлэснийг тэмдэглэх нь зүйтэй. Зөвхөн уншигчдад төдийгүй судлаач, шүүмжлэгч орчуулагчид түүний уран бүтээлийг маш их сонирхож буй нь үүнийг илтгэж байна.

Орчуулсан Цогмаа

ҮҮЛЭН ЧӨЛӨӨНИЙ НАРАН БУС АА

2009-03-19T05:58:00.000-07:00

Төрийн шагналт, ардын уран зохиолч С.Эрдэнэ

"Мэргэнд буусан чоно" номын оршил үг

Далаад оны дундуур хот, хөдөөд залуу зохиолчдын нэгдэл хэмээх нэртэй залуу авъяастны бүлгэмүүдэд өч төчнөөнөөр байгуулагдаж, Зохиолчдын эвлэлийн хорооны удирдлага тэднийг “манай анхан шатны байгууллага” гэж ихэд дэмжин алдар нэртэй ахмад зохиолчдоо томилон багшлуулдаг байв. Тэдгээрийн нэг нь Ажилчны дүүргийн залуу зохиолчдын нэгдэл байсан бөгөөд түүнийг Ц.Цэдэнжав гуай даан авч тэргүүний нэгдлийн хэмжээнд хүргэсэн юм. Миний бие тэр үеийн нэр томъёогоор ярьж буйг уншигчид анзаарна биз.
Тэргүүний гэдэг үг тэр үед тун гүйлгээтэй бөгөөд учиртай байжээ. Тэгэхэд Цэдэнжав гуай нас дал шүргэсэн хирнээ “Хоёр дахь залуу нас руугаа орлоо” хэмээн өөрөө зарлаж, биднээс илүү хөнгөн шингэн, бүтээлч цэнэгтэй явсансан. Нэг үеийг бодвол ажил төрөл нь ч аятай төвхнөн мөнөөх нэгдлийн шавь нараа гэр дүүрэн шуугиулж шаагиулж, дайлж цайлж, их л өнөр бэлтэй загнана. Цаадуул нь ч Цэдэнжав багш гээд хүндэтгэнэ гэж сүрхий. Мань өвгөний бахархал бол тэдний хэдэн шавь нар байлаа.

Дариймаа, Лхагвасүрэн, Туяа, Түмэнбаяр гээд ихэвчлэн үргэлжилсэн зохиол бичдэг хүүхнүүд байна. Угаас Монголын утга зохиолд Удвал, Нинжбадгар, Гарамжав, нарын цөөхөн бүсгүй өгүүллэгт зохиол бичдэгийг бодвол нэг бүлгэмд ийм олон хүүхэн нэгдсэн нь ховорхон гэмээр хэрэг байв. Тэдгээрийн дотроос хамгийн залуухан нь Түмэнбаяр. Том биетэй Даариймаа, жижигхэн биетэй Түмэнбаяр хоёрын тухай хошин яриа ч байх. Бид Цэдэнжав гуайг “олон хүүхэнтэй” хэмээн наргиан болгоно.
Ер нь тэр үес зохиолчдын гэр бүл бүтэн бүлээн, хөгжилтэй наргиантай, явдал суудал ихтэй байсан цаг. Цэдэнжав гуай хүүхэн тус бүртээ тодорхойлолт өгөх бөгөөд Түмэнбаярын тухайд “Энэ жаахан шар хүүхэн ирээдүйд юм үзүүлнэ шүү” гэнэ. Үнэхээр ч Түмэнбаяр даан удалгүй тийнхүү “юм үзүүлж” эхэлсэн билээ. Наяад оны сүүлч ерээд оны эхээр тун чамбай өгүүллэгүүд хэвлэгдэж эхэллээ. Ялангуяа ерээд оны эхэнд Монголын охид хүүхнүүд олноороо яруу найргаар амархан “жирэмслэх “ болсон үед түүний өгүүллэгүүд ялгараад ирсэн. “Утгын чимэг” уралдаанд хоёр ч удаа эхний аль нэг байрыг авч, уншигчдын танил болов. Удалгүй “Удган” нэртэй анхных нь түүвэр хэвлэгдэв. Ийнхүү Монголын орчин үеийн өгүүллэгт нэгэн шинэ бүсгүй өөрийн “нүүр царайгаа засаад” орж ирсэн хэрэг.
Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгүүд богинохон атлаа их багтаамжтай, хэл дүрслэл чамбай нь багахан цөөрөмд цөөн бус сувд тана гялтганахтай адил бөлгөө. Хөдөө нутгийн хар борхон амьдралаас эхлээд бүр эртний түүхэн домог хүртэл ихээхэн хэлбэлзэлтэй сэдэв бүхий өгүүллэгүүдийг нь уншиж байхуйд мөнөөх олон яруу найрагч бүсгүйчүүл үүлэн чөлөөний наран адил гялтганаад өнгөрсөн аваас харин энэхүү өгүүллэгч бүсгүй тийм бус дэлхийн нартай цуг авъяасын нараа өнө удаан гийлгэн явах тавилантай гэж санагдана.

1998 он

БОГИНО ТУУЛЬСЫН ШИНЭ ХАТАН ХААН

2009-03-19T05:55:00.000-07:00

galaa56@yahoo.com

Ардын зохиолч С.Эрдэнэ МЗЭ-ийн шагналт зохиолч Ц.Түмэнбаярыг утга зохиолын ертөнцөд орж ирээд удалгүй жаргачихдаг “үүлэн чөлөөний наран бус аа” хэмээн итгэлтэй тодорхойлсон байдаг.Тэр үнэн аж.
1980-аад оны бүсгүйчүүлээс утга зохиолд өөрийн олбог суудлаа баттай эзэлсэн зохиолчийн нэг бол Ц.Түмэнбаяр мөн.
Ажилчны районы залуу зохиолчдын нэгдэлд данс даяатай ч манай нэгдлээр /МУИС/ гүйж, Ж.Оюунцэцэг, Бя. Энхтуяа, бас Энхтуяа, Д.Сумъяа, У.Булган... зэрэг бүсгүйчүүлтэй шүлэг “хаялцаж” явах үеэс нь зүс таних болсон юм. Түүнээс хойш Ажилчны районд Дариймаа, Туяа, Лхагвасүрэн гээд бүсгүйцүүл үргэлжилсэн зохиол руу “ханарч” байна гэнэ. МЗЭ-ийн дэргэдэх “Яруу найргийн танхим”-ыг Ц.Түмэнбаяр нар дүүргэж гэнэ гэх сураг ажиг чих дэлсэх. Тэр ийн өөрийгөө эрж хайж, үгийн урлагийн нууц увдист суралцаж явсныг мэдэх хүний нэг нь би юм. 1980-аад оны сүүлээс миний анд, яруу найрагч А.Мягмаржавын эрхэлдэг “Барилгачин” сэтгүүлд Ц.Түмэнбаяр ажиллах болсноор бидний хооронд уран бүтээлийн холбоо тогтсон билээ.

Тэр, найрагт дуртай, ер нь л үеийнхэндээ яруу найрагч болох нэгэнд тооцогдож байв. Гэвч нэг л мэдэхнээ хүүрнэл зохиол руу хэлбийж, сүүлдээ бүр түүгээр “өвчлөх” төлөв үзэгдэж эрэлсэн юмдаг. Одоо богино өгүүллэгийн нэртэй мастер болж. “Утгын чимэг” богино өгүүллэгийн улсын уралдаанд хэдэнтээ аман хүзүүдэж, бас айрагдсанаар түүнийг санагалзах уншигч олшрон, зохиолчдын дунд нэр хүнд өссөн билээ. Гэхдээ энэ нь түүнийг яруу найргаас урвасан гэсэн үг хараахан биш юм.
Анхны шүлгүүд нь нарийн мэдрэмж бүхий уянгын баатрын сэтгэл зүйн дотоод ертөнцийг нээхэд чиглэж байв. Эх үрийн холбоо, бүсгүй сэтгэлийн хүлээлт, гуниг шаналан, хайрлахуй хийгээд хагацахуйн эгзэгт агшин дахь баатрын сэтгэл хөдлөлийн ярвигтай илрэл, адармаатай шилжилтүүд болон тэдгээрт шингэсэн гоо сайхны үнэт чанарыг нээх оролдлого найрагчийг бусдаас ялгаруулж байлаа.
Тэдгээрээс энэ онд хэвлүүлсэн шинэ түүвэрт “Доомбор”, “Алтайн цагаан салхи” /1982/, “Нүд” /1984/, “Үдшийн үлгэр” /1985/, “Монгол гэр” /1987/, “Үдэлтийн дуу” /1988/, “Дуртгал” /1989/ зэрэг анхны шүлгүүдээс оржээ. Түүний залуу үеийн шүлгүүд бүсгүй хүний сэтгэлийн дотоод ертөнцийг /хайр, учрал, учирлал, ээнэгшил, хагацал, тунирхал, айдас болгоомжлол, учраа үл олохуй, хязгааргүй хүсэл мөрөөдлийн илэрхийлэл болсон элементүүд элбэг/ зоригтой дэлгэж, чөлөөтэй илэрхийлсэн байдаг ч уран чадвар, туршлага дутахыг зовлон үе үе үзэгддэг байв. Шинэ номд орох шүлгийн сонголтоо сайн хийсэн тул тэдгээр өө сэв тэр бүр ажиглагдахгүй байна. Харин ч:
Жолоогүй сэтгэл гэдэг ёроолгүй тэнгистэй ижил биш үү
Зуурдын жаргал гэдэг үүрдийн зовлонтой адил биш үү
Зураг шиг сайхан эр хүнийх л шүү дээ, зүрх минь
Зуурдын жаргалд мансуураад яах вэ дээ, сэтгэл минь / Нэргүй шүлэг /1982/ “Тэнгэрийн зүүд” УБ 2005. 30-р тал/ хэмээн хайрын эргүүлэгт сэтгэл алдарсан бүсгүйн сэтгэлийн тэсрэлт, дуун алдалтаас гадна энэхүү хүслийн үрээс “ирээдүйн” том алдаанд хүрч болохыг мэдэрсэн бүсгүйн дотоод эмзэглэл, зовиурыг өөрт нь үл захирагдаж, үл ойлгогдох зөн мэдрэмж, дотоод гулбиралаар илэрхийлсэн чамбай шүлгүүд эзэлжээ. Тэдгээрт ухаарлаас гадна уншигчийн сэтгэлийг сэрвэлзүүлэх нууцлаг өнгө аяс, уянгын хөг аялгуу шингэмэл, сэтгэлийг сэлрээх яруу дүрслэл элбэг байна. Найрагчийн 1990-ээд оноос хойших шүлэгт нэгэнтээ жаргаагаад одсон зуурдын учрал, залуу бүсгүйд үл захирагдах хүсэл, хожимдсон хайрын өглөг, аз туршсан хайрын сонголт, итгэл алдралт, төөрөлдсөн хайр, нууц амрагийн явдал, үүрдийн хагацал зэрэг сэтгэл зүйн шинжтэй бодрол шүлгүүд зонхилох хандлагатай болсныг тэмдэглүүштэй.
Мөн эротик дүрслэлүүд, тухайлбал бүсгүй хүний бэлгийн дур хүсэл, учралын үеийн онцлог, түүнд хандах хандлага, илэрхийлэх байдал... гэх мэт эрчүүдэд тэр бүр ойлгогддоггүй эмэгтэйчүүдийн сэтгэл зүйн “маш нууц”-д хамаарах эмзэг асуудлуудыг хөндөж, түүнийгээ амьдралаас олсон ухааралтай хослуулах, харшуулах маягаар бичсэн шүлэг нэлээд байна. Энэ нь нийгмийн өөрчлөлтийн онцлог үеийн тусгал байж мэдэх юм. Тухайлбал: “өвсний гал шиг дүрэлзэх амьдрал дундуур, уулын гол шиг өнгөрөх залуу насанд минь, үүлэн чөлөөний нар шиг богинохон жаргал амсуулж, үүнээс илүү хувьгүй гэж хагацааж одсон” /Дуртгал 25-р тал/ нэгэн түүхээс үүтгэн:
Салхиа сөрж үүл нүүдэггүйн адил
Цагаа сөрж дуртгал эргэхгүй нь үнэн
Чулуу мөргөсөн шил тэсдэггүйн адил
Хагацал мөргөсөн дурлал амилахгүй нь үнэн /”Дуртгал” 1989/ хэмээн уянгын баатрын ухаарлыг гүн ухааны шинжтэй гаргалгаа болгон хувиргасан бол бүсгүй хүний амьдралын нэгэн чухал хэсэг хүлээлт хийгээд дур хүслийн оргил үеийн байдлыг:
Тогтож чадахгүй догдолж дэвхцэх зүрх минь
Товчоо олохгүй энгэрээ тэмтчих гар минь
Дуу алдам, торгон агшиныг хүсээд байна
Дурлалд живж, тачаангуйн тэнгэрт хөвмөөр байна
Шимширтэл санасан элгээ дэвтээж шүүрс алдмаар...
Шунаг уруул, зөөлөн гарт чинь үнгэгдмээр... /”Уулзахгүй удахад...” 27-р тал/ хэмээн илэрхийлсэн нь ханат гэрт ханилаагүй ч хайртай хархүүгээ хүлээж адгасан бүсгүйн “жаргал” мөрөөдөх бие сэтгэлийн шаналал, үүлэн бороог хүсэмжлэх агшин, хүсэл, хясал хослосон бие сэтгэлийн дотоод зөрчилт тал, эрчимт чанарыг тод дүрсэлсэн бол дараагийн мөрүүдэд түүнийгээ бүсгүйн хүсэл сэтгэлийн агуу их орон зай руу холбируулан:
Хайр асгарах энгэрт минь, нялхран нялхран эрхлээч дээ
Халуу шатсан цээжинд минь ивлэн ивлэн эрхлээч дээ
Чамдаа би цэцэг шиг дэлгэрье. Хайрт минь
Чинийхээ сульдтал жаргахыг чимчигнэтэл мэдэрье, даанч сайхан /мөн шүлэг/ хэмээн урласан нь хэнд ч үл захирагдах жам ёсон, буруутгаж үл болох гуйлт, чин хайр, хүслийн уран хослол юм. Найрагчийн ил тод дүрслэл, сэтгэл сэрвэгнүүлэх адвиш аяс, өгүүлэмжийн түргэн хувирал бүхий хайрын шүлгүүд эрчүүлийн мэддэгээс ихээ өөр өвөрмөц ертөнцийг уншигчдын өмнө тавьдаг онцлогтой. Үүнээс гадна ухаалаг эргэцүүлэл, эрс сонголт, жинхэнэ хайрын тухай бодрол давамгайлсан, романтик уран сэтгэмж, гэгээн цайлган тэмүүлэл, сэтгэл хөдлөлийн эрчим, уянгын сайхан хэллэгтэй цөөнгүй шүлэг бий. Тэрээр нэргүй шүлэгтээ:
...Хэнзхэн хайр нялхарч томоогүй гэнэн аашлах нь
Хэнийх нь ч буруу юм бэ дээ, миний ижил “тэнэг” минь
Гандсан хөх салхи шиг, дотор жихүүцүүлэх үдшээр
Ганихарсан хагацлын гунигт, сэтгэл хөндүүрлэж ханасан шүү
Гарцаагүй энэ дурлал, намайг олзлох ёстой юм бол
Гараа аль, хамтдаа живье. АЛДВАЛ Ч АЛДАГ /Мөн тэнд. 1999/ хэмээн хором зуур аз сорьсон гэнэтийн шийдэлд хүрч байгаа уянгын баатрын сэтгэл зүйн хэв шинж давтагдаагүй содон сэргэг байгааг хэлэх хэрэгтэй. Иймэрхүү өвөрмөц нээлттэй:
Буруу энгэрээр зөрсөн чиний, миний учрал
Буцааж болох ч биш дээ, үйлээр ирсэн үрийг
Мэргэн шооны нүхэнд даатгаа билүү заяагаа
Мэлзэж ирсэн тохиолыг буцаалтай билүү яалтай /Нэргүй шүлэг 7-р тал. 2002/,
Янаг хорвоогийн гашуун үнэнд
Ялагдаж үлддэг нь жам юм аа
Явъя даа..... минь бүү хоргод
Яруу найрагчийн зовлонг ойлгодог
Ямар ч бурхан орчлонд байхгүй /мөн мэнд 13-р тал/-н ухаарал,
***
Шанхаар тоглох салхи нь
Сэтгэл хөндөөд өнгөрөв өө
Сайхан дууны монгол эр
Сэмхэн даллаад одов оо...
...Нулимс зангирсан аялгуу нь
Цээжинд хадаад горьгүй ээ
Нүгэл болтлоо адлагдсан ч
Дуусах нь яасан дурлал вэ? /”Нэргүй шүлэг” 19-р тал/ өвөрмөц мэдрэмжид үндэслэсэн мэдэрхүйн шүлгийн мөрүүд төлөөлж чадах буйзаа.
Найрагчийн “Ээжээс заяасан...” , “Мэнгэ” /1991/, “Зүүд” /1992/ дуртгал шүлэг, эх нутаг, байгалийн сэдэвт “Заг”, ”Хулангийн ус”, “Алтайн цагаан салхи”, “Говийн зүүд” монгол уламжлалт ёс заншлын сэдэвт “Монгол гэр”, “Нүүдэл”, соёл түүхийн сэдэвт “Үзмэрийн танхим дахь чулуу”, “Ван Гогийн зургууд” эх үрийн харилцааны сэдэвтэй “Охиндоо”, “Бүүвэйн дуу” /зориулал/, ертөнцийн жам ёс, ёс суртахууны сэдэвтэй “Гөлөг”, “Аалз” /зураглал/, “Таван хус”, “Сохор юм шиг хорвоо...”, цэрэг эх орны сэдэвтэй “Ганцын давааны дууль”, “Хар зүрхийн хөх нуур” зэрэг чамбай бүтээлүүдээ шинэ түүвэрт буй.
Энэ мэт Ц.Түмэнбаярын шүлгийн хэлбэр галбир өөрчлөгдөж, хэрсүү ухааны шүншиг суун, агуулгын цараа тэлж, амьдралын хар цагааныг харьцуулан харах сонирхол гүнзгийрч, зохиолчийн залуу хийгээд өдгөөгийн бичлэг сэтгэлгээний хувьсал, зааг ялгаа илт ялгарах болжээ.
Зохиолч өнгөрсөн он жилүүдэд уран бүтээлийн замд хормын төдий ч алмайран саатсангүй. Шүлгээ тэрлэж, “Удган”, “Өндгөн эс”, “Өндгөн чулууны домог” өгүүллэг, туужийн номуудаа таталхийлэн “шидэлж”, кино зохиол, жүжиг, бүр орчин үеийн модерн бүжгийн жүжгийн цомнол зохиолоороо тайз дэлгэцийнхнийг гялаалгаж явааг утга зохиолын хүрээнийхэн мэдэх юм.
Зохиолч Ц.Цэдэнжав нэгэнтээ “Энэ жаахан шар хүүхэн ирээдүйд юм үзүүлнэ шүү” гэж хэлсэн гэдэг. Ц.Түмэнбаяр угаасаа их хөдөлмөрч, урамсаг зохиолч. Өвгөн “уяач” алдаагүй бололтой. “Согоо суман” /2005/ ном үүний гэрч юм. Түүний өгүүллэгийг Петербургийн залуу монголчид нэлээд судалжээ. Харин манай судлагч, шүүмжлэгчид хаа нэгтээ ганц нэг сайшаалын үг өгүүлбэр хавчуулахаас өөрөөр “ганхийсэнгүй”.
Доктор М.Петрова /Петербург/ өнгөрсөн онд Москвагийн Дорно дахин судлалын олон улсын 37-р их хуралд “Монголын зохиолч Ц.Түмэнбаярын сэтгэл зүйн зохиолууд” илтгэл тавьж: “Өнгөрсөн зууны алдарт зохиолч С.Эрдэнийн шавь... Ц.Түмэнбаярыг өгүүллэгийн мастер гэж хэлэх үндэстэй. ...Богино зохиолын төрөл болох-эссе, нийтлэл, өгүүллэг, туужууд нь нийгэмд гарч буй өөрчлөлтүүдийг /дор нь/ түргэн тусгадаг...зохиолын уран сайхны орон зай нь тодорхой цөөн тооны баатрууд, явцуу хүрээ,...богино цаг хугацаагаар хязгаарлагддаг.
Хайр сэтгэл, ёс суртахуун, түүхэн сэдвүүд өнөөдөр зохиолчийн сэтгэлийг догдлуулж байгаа бөгөөд өгүүллэгийнх нь баатрууд орчин үеийн хот хийгээд хөдөөгийн алслагдсан суурингийн оршин суугчид, заримдаа түүхэн нэрт хүмүүс байдаг. Олонх өгүүллэгийн үйл явдал өнөөгийн суурин иргэншил рүү алхаж байгаа монгол оронд өрнөдөг. Нүүдлийн соёл иргэншлийн тухайд хот гэдэг бүхэлдээ харьцангуй шинэ үзэгдэл учраас үйл явдал өрнөх газар орны хувьд өмнө төдий л хөндөгдөөгүй өвөрмөц орон зай болохыг тэмдэглэх нь зүй юм. Ц.Түмэнбаярын гол сэдэв нь орчин үеийн хотын хүний амьдрал, хувь заяа байдаг бөгөөд үүнээс шалтгаалан өгүүллэгүүдийнх нь дүрүүд амьдралд өөрсдийн байр сууриа эрэлхийлсэн залуу хүмүүс” /Уг номын 223-р тал. Орчуулгын найруулгыг бага зэрэг зассан/ зонхилж байгааг зөв олж харжээ.
“Согоо суман”-д зохиолчийн олон жилийн хөдөлмөрийн үр болсон олонх бүтээл нь багтжээ. Түүний эссе хэлбэрийн богино өгүүллэгүүд ухаалаг, эрэгцүүлэл шаардсан цомхон өгүүлэмжтэй, агуулгын багтаамж өргөн, сонирхолтой зохиомж, цэгцтэй хэл найруулга, яруу дүрслэл тэгш цогцолсон нь таатай сэтгэгдэл төрүүлэв. Зохиолын нэлээд хувь нь нүүдлийн аж ахуйн хэвшил дэх хүн ба суурин иргэншлийн нөлөөгөөр бий болсон шинэ асуудлууд, ялангуяа хүний сэтгэл, хотынхны цоожтой хаалганы чинад дахь амьдралаас сэдэвлэгджээ. Хөдөөгийн бор ахуйгаас эхлээд хотын гял цял амьдралын дотоод агуулга, хүн чанарын эвдрэл, хөгжлийн хэмнэл, техникжилт, хүүхдийн сэтгэл зүй, хайр сэтгэл, харьд амь дүйн мөнгө цуглуулж яваа монгол залуусын хувь заяа, нийгэм дэх ёс суртахууны уналт хийгээд ардын домог хуучис, эртний түүхийн улбаа мөрийг мөшгин уран сайхнаар баяжуулан нөхсөн олон өгүүллэг нь давтагдаагүй шинэ санаа, шинэ шийдэл, шинэ дүр, шинэ асуудлыг дэвшүүлж байгаа нь яруу найргаас илүү хүүрнэл зохиол түүнд илүү нийцтэйг харуулж байна.
Үүнийг “Нүцгэн натур” /1996/ өгүүллэгээр төлөөлүүлж болно. Царайлаг бүсгүй Ганцэцэг хэд гурван төгрөгний хэрэгцээ байснаас санамсаргүй таарсан ганц бие зураачийн даржин гэрт нүцгэнээр зуруулахыг зөвшөөрөх ба зураачийнд анх орохдоо “хачин их жийрхэж”, очих бүрдээ “хурдан дуусаасай” гэж хавьчиж суудаг ч аажмаар орчиндоо дасч, ур авъяасын өмнө бүсгүйн сэтгэл сэм сэмхэн хөглөгдөн, “Энэ намайг нүцгэнээр минь харж суухдаа юу боддог бол, хүсдэг болов уу”? гэсэн саваагүй бодолд ороогдон, сүүлдээ бүр “аль болохоор удаан янз бүрийн эвлэгхэн хөдөлгөөнөөр зуруулахыг хүсэх болоод”, эцэстээ “Би чамд л зуруулна. Чамаас өөр хэний ч өмнө насан туршдаа нүцгэлэхгүй хэмээн ам алдан шахаж” байгаа баатрын сэтгэл зүйн гүнзгий хувьсал нь аажимдаа гүн хайр болж хувирах явцыг гайхалтай сайхан нээжээ. Энэ нь Ц.Түмэнбаяр сэтгэл зүйн маш нарийн мэдрэмжтэй, түүнийгээ урнаар илэрхийлэх их авъяастай зохиолч.
Бүсгүйн хайр зөвхөн өөрөөс нь зураачид чиглэсэн нууцхан хайр байлаа. Энэ хайр зураачийн гайхамшигт мэдрэмж, авъяас билгийг шүтэн бишрэх бүсгүйн сэтгэл хийгээд өөрийг нь эс өдөх даруу зан чанар, илэн далангүй эелдэг харьцаанаас үүдэлтэй байв. Харин зураачид Ганцэцэгийн сайхан бие бялдарыг бүтээлдээ мөнхлөх шунал хүслээс өөр ямар нэг санаа зорилго байсангүй. Энэ түүний мэргэжлийн эрэл нээлт, олз омог байв. Яагаад ч юм Ганцэцэгт зураач надад хайртай, намайг хүсч байгаа гэх нэг бодол бий болсон байлаа. Гэвч үзэсгэлэнгийн нээлтэд “хайртай” гэдэг үг хүсэж, цэцэг тэврэн очсон үзэсгэлэнт бүсгүй талархлын үг сонсож, гомдлын нулимстай үлдэх нь харуусалтай. Түүнийг хэн ч гомдоогоогүй. Тэр өөрөө л дурлаж, харамсалтай нь тэр ганц талаас гарсан хайр байж. Сүүлчийн агшинд ч тэр хайраа зураачид илэрхийлээгүй билээ. Ийнхүү нэгэн гоо бүсгүйн сэтгэлийн ертөнцийг задлан шинжилж, уран бүтээлчийн өвөрмөц шинэ зан төрхийг бүтээжээ.
Судлагч М.Петрова зураачийг хүйтэн хөндий сэтгэлтэй, ёс суртахууны доголдолтой хүн мэтээр дүгнэсэн нь эмэгтэй хүний сэтгэл зүйн онцлогоор тайлбарлагдах болов уу. Харин ч натур бүсгүйдээ “сээтэн хаяж” гүйгээгүй зураач соёлтой, ухаалаг залуу хүн юм. Бүсгүйн хувьд ч ёс суртахуунаар доголдсон юм алга. Хүний хүсэл сэтгэл хязгааргүй, бүсгүй хүний сэтгэл эмзэг, нүдээ олоогүй хайр зовлон болдог гэдгийг сэтгэл зүйн үүднээс нухацтай харуулсан юм.
Үүний эсрэг гэмээр өгүүлэмжтэй “Халуун усны байшин” /1999/ өгүүллэг ч нийгмийн хурц асуудал хөндсөн чамбай бүтээл болжээ. Хөдөөгийн нэгэн сумын төвийн халуун усны газар хүний эрх чөлөөг эдэлж, жаргах завшаан олдог залуу хосын “гайхамшигтай” атлаа гунигтай, инээдэмтэй атлаа “нулимстай” амьдралын бараан түүх зохиолчийн уран сайхны нээлт, ур дүй, ёгт хурц сэтгэлгээг илтгэнэ.
Эцэг эхийн хамт амьдардаг шинэхэн хосод эрхлэн жаргах хэрэгцээ их. Тэд сумын төвийн халуун усны хөгц чийг ханхалсан умгар өрөөнд долоо хоногт хоринхон минут усанд орох нэрээр эхээс төрсөн хоёр биеэрээ учран, хосын жаргал эдлэнэ. Гэрийнхэн нь хүүхдүүд усанд орохоор явлаа гэж бодох, сумын төвийн төрхгүй банди нар тэдний явдлыг хэдийнээс мэдэх болсон тул халуун усны цонхны сараалж нүхээр шагалзаж тэдний “үл үзэгдэх далд ертөнцийн амьдралыг ханатал харж хөхрөлдөх”. Түүнийгээ кино үзэх гэнэ. Хамгаас хэцүү нь төд удалгүй халуун усны үйлчлэгч бүдүүн бор авгай “цаг чинь болчихлоо, дараагийн хүн усанд орох гээд байна, гараач” хэмээн дүлий хүний ч чихний хэнгэрэг хагармаар хашгичин “Энэ хоёр усанд орохоороо ерөөсөө цаг барина гэж байхгүй, гарахаа мэдэхгүй” гэж зарлах. Залуу эр дэмий л “тэнэг авгай” хэмээн бухимдан хувцаслах. Инээдтэй ч юм шиг, эмгэнэлтэй ч юм шиг, бүр жаргалтай ч юм шиг ийм нэг явдлыг өгүүлнэ.
Долоо хоногт хорьхон минут олдох энэ л жаргалдаа хоёр залуу насан туршдаа мансуурч явахыг л хүсдэг аж. Усанд орохоосоо илүү янаг хайрын явдалдаа халууцсан бүсгүйн царай аз жаргал, ичингүйрэл хоёроор улаа бутран гарч ирэхдээ усанд орохоор ирсэн хүн, үйлчлэгч хоёроос ичин, нүүр буруулах нь өрөвдөлтэй, бас жаргалтай. Энэ бол хөдөө төдийгүй хотынхны нийгмийн эмзэг асуудал. Бас монгол аж төрөх ёсонд өөрчлөлт шинэчлэл хийх зайлшгүй шаардлага байгааг зохиолч ийн ичиж, бас нүүр улайм хурц, инээдтэй атлаа нулимстай, жаргалтай атлаа цөхрөлтэйгээр харуулжээ. Чухам энэ асуудлын тухай том болсон хүүхэд, хүргэн, бэртэйгээ хамт чихэлдэн амьдардаг хотын эр эм хоёр аргаа барахдаа хотын захын хямд буудалд өрөө хөлслөн “учирч” байгаад “янхан” хэмээн эргүүлийн цагдаад “чихдүүлсэн” тухай золбин онигоог өөрийн эрхгүй санагдуулам нийгмийн эмгэнэл, улс орны нүүр царай юм. Энэ өгүүллэгийг сэтэртнүүдэд уншуулвал ичиж нэг мэдэх юм даа.
“Согоо суман” түүвэр дөрвөн хэсэгтэй. Тэргүүн хэсэгт “Шөнийн танго” буюу янаг амрагийн, удаах хэсэгт “Таж Махалын нулимс” буюу түүх, домог, уран сэтгэмжийн, гутгаар хэсэгт “Хилэнцэт хорхой” буюу домогт явдал болон байгаль экологи, байгалийн жам ёсны , дөтгөөр хэсэгт “Буцах тийзгүй аялал” түүхэн болон орчин үеийн ёс суртахууны сэдэвт хошой туужаа оруулсан байна. Түүний богино өгүүллэг, тууриуд ганц хоёрхон хуудсанд багтсан, сонирхолтой өгүүлэмж, олны сайн мэддэг атлаа мэдэхгүй мэт маяглах ээдрээтэй хурц асуудлын учир шалтгааныг баатрын сэтгэл зүйгээс эрж хайн үнэмшилтэй, улайм цайм дэлгэсэн байдаг нь уншигчдыг их татдаг.
Тэргүүн хэсэгт орчин үеийн нийгэм- ёс суртахууны ялзралыг илчилсэн бүтээлүүд оржээ. Орчин үеийн шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн сөрөг үр дагаврын аюул сүйтгэлийг харьд суугаа эхнэрээсээ далдуур өөр нэгэн бүсгүйтэй ханилж олдсон үр урагаа өөр эхэд тээлгэн төрүүлсэн хийгээд эцэстээ гэр бүлийн доторх хүчирхийлэлд хүрсэн түүхийг “Өндгөн эс” /1997/ өгүүллэгт, интернет хүний оюуны гайхамшигт нээлт боловч түүнийг сөрөг аюулыг мэдэхгүйгээс бяцхан хүү хориотой тоглоомын сайт руу мөнгө төлөн орж улангасан тоглосноос амь насаа алдсаныг “Үхлийн вэб сайт” /2004/, ядуу амьдралын шахалтаар харийн шашны номлолд автан, эхийнхээ элгийг хатаан дахин төрөхөөр амиа егүүтгэх бяцхан охин “Есүсийн шавь” /1996/, бэлгийн гаж донтны зан төрх, сэтгэл зүйг нээсэн “Шөнийн танго” /2004/, шоронгийн өргөст торны цаана эгэл хүн, араатан болж хувирах үйл явцыг өгүүлсэн “Ял” /1988/ зэрэг өгүүллэгүүд нийгэмд аюултай үзэгдэл болж байгааг баатруудынхаа сэтгэл зүйн хүрээнд оновчтой уран шийдсэн цагаа олсон сэрэмжлүүлэг болжээ. Тэхдээ амьдралд тохиолдсон ямар нэг аймшигт явдлыг өгүүлэх биш тэдгээрийн нийгэм-сэтгэл зүйн үндсийг нээн харуулах билиг авъяас нь Ц.Түмэнбаярын зохиолыг хүч чадалтай, үнэ цэнтэй болгож байдаг. Чин сайхан хайр хэзээ ч хөрдөггүйн учир ёсыг өгүүлсэн /олны магтаалд сагсуурч, хөнгөн явдалд хөтлөгдөн, толгой нь эргэсэн хөгжимчин бүсгүйд залуудаа хаягдсан өтөл эр /авааль нөхөр/ эмгэн болсон хөгжимч бүсгүйнд ирж, түүнийг сүүлийн удаа “хайрт минь” хэмээн дуудаж, сэтгэлийн урам хайрлаад Моцартын хөгжмийн намуун аялгуунд “гүн нойрсож” буй өвгөний сэтгэлийн агуу их ертөнц/ “Ганц бие хөгжимчин” /1997/, гэр бүл, хайр сэтгэлийн халуун дулаан харилцааг элдэв ёс журамын хүлээсэнд оруулж, эр нөхөртэйгээ ёс төдий хүйтэн хөндий харьцдаг үхмэл зан төрх нь олон эрийн толгойг залгисан “Эрвээхэй шүхэртэй бүсгүй” /2001/ зэрэг сэтгэлд жихүүдэс төрүүлсэн давтагдаагүй содон дүр, яруу сайхан хэл бүхий чадварлаг бичлэг Ц.Түмэнбаяр тогтож төлөвшжээ.
Залуу монголч А.Гроховская, Ц.Түмэнбаярын өгүүллэгийн ерөнхий онцлогийг “Хэмжээ томгүй, цөөн баатрын зан төрхийг ялгаруулан урлахдаа тэдний орчин тойрныг төдий л анхаардаггүй, харин цөөн гол чухал шинж тэмдэгээр нь баатруудын дотоод ертөнцийг таних, тэдний шаналал энэлэлийн гүнийг тод мэдрэх боломж уншигчдадаа олгодог. Зохиолчийн ийм гайхалтай амжилт нь сэтгэл зүйн нарийн аргыг хэрэглэсний үр дүн юм” /”Цагаан сүүний домог” өгүүллээс/ гэж дүгнэжээ. Ийм шинж тэмдэгүүд зохиолчийн “Сөүлийн гудамжийг цочоосон дуу” /1998/, “Арын хөндийн жавар” /1986/, “Ажаа” /1989/, “Харалган” /1996/, “Том болгодог эм” /1996/, Диваажинд өмсөх гоёл” /1998/, “Гэгээ” /1992/, “Тунирхал” /2004/, “Сумтай үзэг” /2002/ зэрэг олон арван бүтээлд нь нэг адил хамаарах юм. Зохиолч амьдрал дахь үлэмж далдлагдсан ертөнц буюу баатрын сэтгэл зүйг задлахад гол анхаарлаа тавьдаг нь түүний амжилтын гол үндэс юм. Тийм учраас зохиолд нь уншигчаа уйтгарлуулах энгийн хүүрнэл, мөрдөн өгүүлэх сунжирсан бичлэг, уран үгээр нэмж чимэх зэрэг бичлэгийн хуучин барил маш ховор ажээ.
Үүнийг “Диваажинд өмсөх гоёл” өгүүллэгээр жишээлж болно. Хоёр хуудас энэ туурийн агуулгын багтаамж өргөн. Зохиолч энэ зохиолоороо өөд болоочдын үнэтэй эдлэл дээр ах дүүс, үр хүүхэд нь шуналын гал өрддөг бичлэг сэтгэлгээний нэгэн хуучин загварчлалыг эвдсэн төдийгүй гол баатруудынхаа сэтгэл зүйг маш нарийн задалжээ. Хөдөөгийн шалдар булдир амьдралын замд нэгэн гэрийн эр эм хоёрын сэтгэлд эртнээс инагш үүсч хуралдсан гүн шарх, сэв сорвийг амьдралынх нь сүүлийн хэсэгт гайхалтай сайхан илаарьшуулах нь түүний сэтгэл зүйн өгүүллэгийн ур хийцийн ерөнхий төрхийг тодотгоно.
Цэрэнпил самган “насан өөд болж” гэх үгтэй хамт, түүний “алтан саан эмжээртэй, минжин дотортой хамбан дээлийг “хэн авах” бол гэдэг бодол нутгийн мэддэг, таньдаг бүхний анхаарлыг юунаас илүү татжээ. Энэ өгүүллэгийн урвуу зохиомж, давхар өгүүлэгдэхүүн, үйл явдлын зэрэгцээ шугам анхаарал татна. Тухайлбал: Цэрэнпил бүсгүй минжин дээлтэй болсон ба хайр сэтгэл, гэр бүлийн түүхийн нэг шугам, нөгөө нь хөгшнийг үгүй болсны хойно минжин дээлний хувь заяа хэрхсэн тухай хоёр өгүүлэгдэхүүнийг давхар зангилаа, тайлалтай зохиомжилжээ.
Цэрэнпил самган хоёр идэж хоосон хоноогүй хорвоог өнгөрөөсөн “дампуу” Содном гэгчийн эхнэр байж. “Дампуу” эхнэрээ хорь хүрээгүй байхад нь хүчээр шахам авч суусан ч “олигтой жаргаагаагүй хүн. Амьтан хүнээс ичиж зовох гээчийн таягдаж “ар, өврөөрөө өнгөрсөн охид, хүүхнүүдийн хормой хотноос чангааж”, ханиа “шар махтай нь хатаах”-ын туйлыг үзүүлж, ааг омгоо багтааж ядан “хэд хоногоор оронгүй оргодол шиг архи авгай эргүүлэн золбирчихоод... хий нь гарсан гүзээ шиг шалчийсан хойноо “Үхлээ, хатлаа, хүний хань юм бол түшиж ав, үгүй юм бол хөдөө хээр хүүрээ тавих минь” гэсээр үнэрхэж тунирхаж ирэх нь тоймгүй байж. Тэр нас хэвийх үедээ “...яаж санаанд нь орсон юм”, гэргийнхээ “дөчөөд насанд нь” дээр өгүүлсэн минжин дотортой сайхан дээлийг “хуруу хумсаа хуйхлан бараг өөрөөсөө нууж шахам хэдэн төгрөг цуглуулан хийлгэж” бэлэглэжээ. “Дампуу” Содномын сэтгэлийн ертөнцийг зохиолч: “Яахав хөөрхий, насаар нь зовоосон юм. Одоо ямар өсөх нас биш, хүний нүдэнд өртөх өнгөтэй, өөдтэй юм өмсөж эдэлж явсан биш. Ганц шөнө сэтгэлийг нь амар хонуулсан биш. Бүтэлтэй бүтэлгүй элдвийн хүүхнүүд намайг булааж чадаагүйдээ атаархаж явдагийг юугий нь нуух вэ. Тэд миний төлөө энэ муу шиг минь шаналж, элгээ эмтэлж, өрөө өмөлсөн биш дээ...Дампуу Содном эхнэрээ хайрлах ухаантай юм байна гэж бодог” хэмээн дотоод ярианы хэлбэрээр нээсэн бол “амьдралдаа тоотой хэдхэн торго эдэлсэн Цэрэнпил дээлийг хараад үнэмшиж чадахгүй баярлаж, авч зүрхлэхгүй гар нь чичирч байгаа” торгон агшинд хайр, баяр, ойлголцлын үл мэдэг цагаан цагаан туяа тэдний сэтгэлийн гүнээ бүдэгхэн татаж буй нь мэдрэгдэнэ. Энэ агшинд өрнөлийг эрчимжүүлэн Содномын “За май, ав даа, ав” гэх удтал сонсоогүй аргадангуй дуунд сэтгэл алдрах гэргий нь “дээлээ эргүүлж тойруулж үзээд догдолсондоо ч юмуу, ийм юм эдэлж яваагүйдээ ч жийрэхсэн үү, мэнчийтэл улайсан нүүрээ даран инээд алдах”, “Өмс, өмс, өмсөөд үз. Миний хөгшин” гэх Содномын эевэргүү зөөлөн үгс нийцтэй хослон, дээлэнд гэхээсээ илүү эр нөхөртөө баярласан “Цэрэнпилийн царай гэрэлтэн, дээлэн дээрээ шар бажгар ороож, ганц гоёл болсон хуучивтар саатай алчуураа толгойдоо зангидан ижилсүүлэхэд, Содном нааш цааш нь эргэлдүүлэн хормой хотыг нь засахдаа:
Урд хормойноос нь улаан цурав банди нар увуу цувуу унаг
Хойд хормойноос нь хорчгор дэрчгэр банди нар хоргол хомоол шиг цуваг хэмээн дугтрахад: Цэрэнпил “Болиоч. Яасан ичдэггүй юм. Амьтан дуулбал юу гэх юм” хэмээн яльгүй аальгүйтээд баярлаж гялалзсан нүдээрээ тас шилбүүрдэн толины өмнө эргэлдэх” нь эвлэрлийн бүлээн дулаан амьсгал тээжээ. Содном энэ зуур эхнэрийнхээ хөхөн баясахыг таг мартсанаа мэдэрч: “Аятайхан хувцаслачихвал ч миний муу авгай хэнд ч гологдохгүй сайхан хүүхэн юм гээч. Би гэдэг өгөр толгой хөөрхийнхөө сэтгэлийг харлуулж, хийморийг гутааж гүйцсэн хог байна даа” хэмээн бодохуйд түүний сэтгэлийн гүнээ улам бүр нялхран зөөлрөх мартагдсан хайрын аялгуу дахин зөөлөн эгшиглэж, гэм буруутай ч гэргий хүүхдээ орхилгүй, алдсан ч алдаагаа ухаарч чаддаг дөмөг эрийн зан төрх рүү шилжиж, улмаар “Цагаан сараар өмсүүлэх гэж зориуд хийлгэсэн юм. Амьтан ах дүүгийнхээр гоёчихоод золгоно доо хө. Хоёулаа” хэмээн нүүр дүүрэн инээж суух нь гэмтэн бус харин ч онгирч хөөрч явахдаа чин хайраа будад алдалгүй сэтгэлдээ хадгалж чадсан гэрийн тэргүүний уран дүр, сэтгэлийн ертөнцийг дэлгэж чадсан билээ. Энэ агшинаа Цэрэнпилийн “Би чинь дандаа дээрэлхүүлж яваагүй юм шүү. Гурван үрийг нь төрүүлж, хазайхад нь түшиж, халтирахад нь босгож явдгийг эр нөхөр минь ойлгож, санааныхаа мухарт намайгаа гэж явдгийг амьтан мэдэг” хэмээн бодож суугаа бие биеийг уучилж, урд урдаасаа тоссон ойлголцол нэгэн битүү тойрог болж байгаа нь зохиолчийн сэтгэл зүйн уран шийдэл юм. Бусад өгүүллэгүүдэд ч иймэрхүү санаанд оромгүй уран нүүдэл, сэтгэл хөдөлгөсөн уран дүрслэл зонхилж байна.
Ямар үнэтэйг мэдэхгүй, сайхан минжин дээлээ Цэрэнпил орсон гарсан хүнд “Содном авч өгсөн юм” гэж үзүүлнэ”, ойр хотлын авгай хүүхнүүд “Содном эхнэртээ тийм дээл аваад өгчихдөг зайтай эр юм. Ухаанд нь ухна ишиг уначихаагүй айхавтар чоно бол” гэлцэн сэм шивнэлдэн, далим гаргаж өнөө дээлийг нь үзнэ” Тэр жилийн цагаан сараар гоёсонгүй. Учир нь цагаан сарын өглөө хажуу айлын чавганц өлөн хир суусан даалимбан дээлээр, үй зайгүй үерхэж, нулимс, цай хоёроо хуваалцсан уужим сэтгэлт Хандаа нь үзмэн хүрэн пүүсүү өмссөн нь түүний дээлийн дэргэд даржин тул өмсөж зүрхлээгүй бөгөөд нандигнан баадагнаж авдарт хийсэн түүхтэй. Эр нөхрөө бүрлээч болсноос хойш түүнийгээ дурсаж хааяа нэг гаргаж үздэгийг эс тооцвол хорин жил салхи үзүүлээгүй.
Өгүүллэгт тавьсан гол асуудал нь үнэтэй дээлэнд бус гэр бүл хайр сэтгэл гэдэг эмзэг нарийн атлаа хичнээн эрхэм дээд зүйл болохыг нэг гэрийн эр эм хоёрын эмгэнэлтэй атлаа гайхамшигтай амьдралын мөчлөгт харуулж, Цэрэнпил самганыг өнгөрсний дараа хүүхдүүд нь мөнөөх үнэтэй, ганц ч өмсөж гоёж чадаагүй минжин дээлийг хэн нь ч авалгүй “муу ээж минь диваажинд өмсөг” гэж байгаа нь зохиолчийн шинэ нээлт юм. Энэ мэт хүүхэд насны гэгээн хайр, хөгтэй атлаа амьдрал зөгнөсөн алтан агшинг тусгасан “Цагаан бүжиг”, багшийнхаа сумтай үзэгний хулгайд хардагдсан жаал хүүгийн сэтгэлийн багтрал хийгээд түүнийг хүрээлсэн багш- эцэг эх- ангийнхны сэтгэл зүйн хувиралыг тусгасан “Сумтай үзэг”, хаа сайгүй сүм дуганаа босгосон харийн шашны номлолд урхилагдан ядуурал гуйранчлалаас огоот салахаар “ертөнцийн эзэнтэй учрах” гэж нөгөө ертөнц рүү амиа егүүтгэн одох Мөнхнасан охин хийгээд түүний эхийн сэтгэлийн гуниг гаслан зэрэг эмзэг сэдвүүд зонхилжээ.
Ийнхүү Ц.Түмэнбаяр харьцангуй шинэ хотын болон уламжлалт хэмээдэг хөдөөгийн сэдвийг хослуулж, ур чадварын дээд түвшинд тусгаж чаджээ.
Ц.Түмэнбаярын түүхэн болон домгийн сэдэвт өгүүллэгүүд сэтгэлгээ, урлалын хувьд том байр эзэлж байна. Алив түүхийн онцлох хэрэг явдлууд ямар нэг хэлжээгээр түүхэнд үлддэг ч их төлөв хураангуйлагдан товчлогдсон байдаг. Тэдгээр онцлог том хэрэг явдлуудын хооронд холбоос болсон хэрэг явдлууд цагийн уртад жижиг сажигт тооцогдох, мартагдан орхигдох юмуу нууцлагдан үлдэх явдал түүхэнд элбэг тохиолддог. Тэдгээр холбоос болсон хэрэг явдлыг уран бүтээлч логикийн үүднээс нягтлан үзэж, уран сайхны аргаар нөхөн сэргээх эрэл үе үеийн зохиолчдын хүч оюуныг сорьсоор ирсэн. Ц.Түмэнбаяр түүхэн уран зохиолын энэ хүнд хүчир, эмзэг нарийн салбарт ихээхэн туршлага хуримтлуулжээ. Түүхийг уран сайхны аргаар боловсруулах чадвар бол зохиолчийн нэг гол эрдэм мөн.
Тухайлбал ертөнцийн нэг гайхамшиг Таж Махалын ордны давтагдашгүй гайхамшигийг хүн бүр гайхан шагшрах боловч ч тэрхүү гайхамшгийг урласан түүх, оролцсон хүмүүсийн хувь заяа, босгосон шалтгаан хийгээд Монгол угсааны хаан Аржуманд Бану Бегам гэгч хайрт хатнаа алдсан гуниг уйтгар нимгэлэх зорилгоор золиос болгон дэлхийн өнцөг булан бүрээс олон мянган уран дархчуулыг цуглуулж Таж Махалыг бариулсны дараа дахин ийм орд бунхан “ертөнцөд давтагдах учиргүй” хэмээн бүгдийнх нь гарыг цавчиж золиослосон гашуун түүхийг мэддэггүй. Мөн хааны хатуу харгисыг үл мэдэх урчууд цаг хугацааны шахаанд орохдоо барилгын “ажил дууссан” гэж хаанд худал мэдүүлснээс ялын хүндийг эдэлжээ. Урчууд арга буюу “хатны тань магнайг зуны үд дундын наран гийгүүлэн, алсаас бадмаараг мэт гэрэлтэж, нарны цацрага асгаран байх”-аар төлөвлөсөн хэсгийн ажил дуусаагүйг хичнээн учирласан ч хаан эс хэрэгсэж, цаазыг гүйцэтгэжээ. Ийнхүү Таж Махалын ордны хамгийн эрхэмсэг дээд хүндэтгэл, уран шийдэл байх хэсэг дутуу үлдсэн аж. Тэр цагаас хойш “олон мянган урчууд, тэдний үр хүүхэд, хань ижлийнх нь цус нулимсаар бүтсэн ертөнцийн гайхамшиг Таж Махал бунхан дэндүү гоо тансаг” боловч, “басхүү дэндүү хүйтэн цэвдэг” дүр төрхөөрөө хүн төрөлхтөнд үлджээ. Түүнийг зохиолч “Энэхүү хуучин балгадын... битүү айдас төрүүлэм далдын түгшүүрт өөрийн эрхгүй зүрх автаж, үл мэдэгдэх ертөнцийн цуурайг ханандаа нуусан мэт. Хатны гэгээн царайд зуны дунд сарын үдийн наран гийж, бадмаараг мэт гэгээ цацрахын оронд түүний гантиг мэт магнайд цагийн үргэлж борооны дусал тэртээ дээрээс үл мэдэгхэн тусах нарны бүдэг гэгээнд цусан улаан өнгөнд хувилан, чимээтэйгээр унаж, хатны чамархайг даган нулимс мэт урслаг билээ” /106-р тал/ хэмээн түүхийн нууцыг тайлж, тансаг ордны битүүлэг хүйтэн аяс амьсгалын дотоод учир шалтгааныг гайхалтай сайхан дүрсэлж, гайхамшигт хийгээд эмгэнэлт явдлын гоо сайхны нөхцмөл харьцаанд нь санаагаа шингээсэн байна.
Өртөө зам дагасан эгэл хүмүүсийн эх оронч үйлсийг мөнхөлсөн “Өдтэй бичиг” /1995/, Монгол хятадын эртний харилцаанд холбогдох түүхийн өш хорслын ээдрээ будлианыг Амгай хаан /Амбагай/ өөрийн биеэр охиноо харьд хүргэж өгсөн түүх ба Вэй улсын хааны хоёр өөр угсааны хатдын хоорондын тэмцлээр харуулсан “Тэнгэрийн зүүд” /1995/, эх үрийн мөнхийн холбоог “Удган”, Эсэнбөхийн Төвдөд хийсэн дайны ялагдлын учир шалтгааныг “Гаслан”, Өгөөдэйн хоёр хүү Гүюг, Годан нарын хувь заяаны төөрөг, Их хатан хааны сэнтийд шунасан Тургинэ хатан хийгээд лалын удган Фатима нарын хэрэг явдлаар монголын их хааны ордонд болсон цуст аллагыг гэрч ба гэмтний дотоод өчиглөлөөр нээсэн “Тургинэ хатны алтан зоос” /1999/, халх ойрдын дайны үеийн тодорхойгүй түүхэн хэрэг явдлуудыг Ойрдын Шарбаатарын угсаа залгах хүүгийн хувь заяаг ухаант хатдын уран аргаар авч үлдсэн /хоёр хатан хүүхдээ сольж амь насаараа дэнчин болгосон/ тухай “Цагаан сүүний домог” /1991/, Халхын Чин ван Ханддоржийн хүүгийн гунигт хувь заяаны тухай хүүрнэх “Урд уулын зэрэглээ”, Тан улсын их шүлэгч Ли Байн уйтгарт амьдрал болон өрнийн ордон шилтгээний үжид амьдрал, язгууртны сэтгэл зүй ба маяг ёсны тухай тус тус өгүүлэх “Ли Бай” /1996/, “Тайган” /1999/ богино өгүүллэгүүд ур чадварын дээд түвшинд бичигдсэн аж.
Энэ мэт хайрын гурвалжингийн тухай “Буруу энгэртэй дээл”, ганцаардал хийгээд нийгэм дэх илүүдэл хүний асуудлыг хөндсөн “Мануухай” зэрэг ёс суртахууны олон зохиол нь зохиолчийн иргэний байр суурь эр зоригийн илэрхийлэл боллоо гэж болно.
А.Гроховская “Цагаан сүүний домог” өгүүллэгийг судлаад “Зохиолчийн ийм гайхалтай амжилт нь сэтгэл зүйн нарийн /психоанализ/ арга хэрэглэсний үр дүн юм... Европ хүнд гайхалтай санагдах тал нь Ц.Түмэнбаярын барил, Х.Л. Борхес, Г.Г.Маркес нарын зэрэг Латин Америкийн зохиолчдын богино өгүүлэгт илэрдэг энгийн амьдралаас бодот бус, хийсвэрлэлд шилжих дотоод утгын аясыг санагдуулж байгаа явдал юм”, доктор И.Регена “Удган” өгүүллэгийн тухай “Орчин үеийн монгол уран зохиолын өгүүллэгийн төрөлд эгэл жирийн хүний хувь тавилангийн онол, өнгө хувирал агуулагдаж байна. “Удган”-ыг уншихад юун түрүүн зохиолчийн, хүний дотоод сэтгэл рүү илүү хандсаныг харах болно. ...Баатрын сэтгэл зүйн талыг хөндсөн энэ өгүүллэгт гол баатрын хувь тавилангийн эмгэнэлт эргэлтэд санаа зовохоосоо илүү амьдралын нөхцөл хэрхэн хүндэрч, түүнд хүмүүс яаж хандаж байгаад илүү эмзэглэсэн санагдана. Тэр өөрөө жирийн хүн бус, үлгэр домгийн мэт хувь тавилантай билээ... Өгүүллэгийн санаа хийгээд баатрын хоёрдмол төрхөд сэтгэл зүйн шинж нэвт шингэсэн” /”Удган модны тавилан буюу Тангуд бөөгийн хувь заяа өгүүлэл” 231-р тал/ гэж үнэлсэн. Эл өгүүллэгийн баатар нь нэг талаас удган буюу оюун санааны амьд биелэл, нөгөө талаасаа хүний төрлийг олсон энгийн хүний хоёрдмол шинж агуулсан нь зохиолчийн дүрийн урлал дахь эдүүгээчлэлийн томоохон жишээ юм.
Энэ бүхнээс би хувьдаа зохиолч урлал зүйн олон арга найруулга тэр дундаа уламжлалт хийгээд модерн бичлэг сэтгэлгээний хэв маягуудын аль алийг хэм тэнцүү эзэмшсэн туршлагатай уран бүтээлч болжээ гэдгийг л мэдэрч байна. Түүний “Хилэнцэт хорхой” хэмээх бүлэг зохиол ч ур чадварын дээд түвшинд бичигдсэн юм. Энэ тухайд доктор М.Петрова “Бичлэгийн далд утгатай хэв маяг нь хүний сэтгэл хөдлөлийн эрч хүчийг судлан шинжилж тайлбарлан үзүүлсэн сэтгэл зүйн зохиол болохтой нь холбоотой” болохыг тодорхойлжээ. Эл бүлэгт өнгөц харвал байгаль дахь амьтдын амьдралын жам ёсны тухай голлон өгүүлсэн мэт боловч тэр нь хүний аж төрөл, зан чанар, амьдралын үнэн дүр төрхийн төлөөлөл болж байгаа нь гайхалтай юм. Тухайлбал “Хилэнцэт хорхой” /1997/ өгүүллэгийн Жү овогт болон хилэнцэт хорхойн амьдралын онцлогийг далдуур ижилсээсэн бичлэг сэтгэлгээний маяг, Ертөнцийн төрж өсөх, үхэж үгүй болохын жам ёсыг хотны нохой, гэрийн эзний /хүүгийн/ нөхөрлөлийн түүхээр харуулсан “Ачаа дагасан нохой” /1998 чуулгандаа яарч улаан нялга болтолоо зүтгэж ирсэн могой хийгээд чуулгандаа чуулсан могойдын хатуу хуулиар амьдралын жам, хууль засаглалын тухай сонирхолтой өгүүлсэн “Цааз”, нүгэл хийгээд шунал, хүн хийгээд байгалийн шүтэлцээний сэдвээр өвгөн анчны хувь заяаны тухай өгүүлэх “Нүглийн нүд”, байгаль нийгмийн хүрээнд идэш тэжээлийн төлөөх тэмцэл, бэлгэ залгах инстинкт, хүчтэй нь хүчгүйгээ идэх амьдралын аймшигт хууль үйлчилдгийг эрэгчин эмэгчин аалзны амьдралын хуулиар илтгэсэн “Идэш” өгүүллэгүүд монголын богино хэлбэрийн өгүүлэлт зохиолд модерн дүрслэлийн хэв маягууд хүчтэй нэвтэрч байгааг харуулж байна.
Түүний нийгмийн хуучин тогтолцооноос шинэ тогтолцоонд шилжих шилжилтийн үеийн нийгмийн амьдралын дэвсгэр дээрх монгол хүний алба амьдрал, ёс зүйн агуулга дахь өөрчлөлт, хайр сэтгэлийн шилжилт хэлбэлзлэлийг өндөр албан тушаалтнаас гудамжинд хаягдаж эцэст харьд цагаачлан одож амьдралын сүүлчийн өдрүүдээ хүлээх болсон ухаалаг сэхээтэн, “Казино” байгуулахын төлөө юу ч хийхээс буцахаа болсон Содонгончиг, банкны залуу захирал, гэр бүл, бусад бүсгүйчүүдийн холбоо сүлбээ, үйл хэрэг, байр суурь, сэтгэл зүйн эсрэгцлээр нэгтгэн харуулсан “Буцах тийзгүй аялал” /2004/ болон хувь тавилангийн эрхээр Богдын бага хатнаар өргөмжлөгдөн эр нөхрөөс хагацан амьдралын гашуун хувь заяа үзсэн Гэнинпилийн хувь заягаар хэлмэгдүүллийн үеийн монголын нийгмийн байдал, анги бүлгүүдийн хоорондын тэмцлийг тусгасан “Магнай дээрх мэнгэ” /2000/ туужууд монгол тууж бичлэгт бас тэмдэглэх ололт юм. Туужууд хэт сунжирсан урт өгүүлэмжээс татгалзаж, хэмжээний хувьд богиносон үйл явдлыг нягтруулан, уран санаа бүхий оновчтой дүрслэл, цэгцтэй логика байгууламжаараа түрүү үеийн тууж бичлэгээс ялгарахын дээр домог зүй, бодот дүрслэл, амьтан ба хүний үйл заяаны холбоог огт өөр юмуу ижил мэт болгон хийсвэрлэх, дам дашрамдуулан санаа хаях, үндсэн дүрслэлээс салбарласан бусад өнгө аясуудыг ялган товчоолох, бэлгэдэл, ёр бэлгэ, ёгт далд санаа, зоримог сэжиглэл, сэтгэлийн хөөрөл ба уналтын эрчим, шилжилтүүдийг онож хийх заримдаа бүр декаденс агуулга болон абсурд маягийн дүрслэл тохиолдох нь түүний уран бүтээлийн чухал онцлог мөн билээ.
Хэдийгээр түүний зохиолд дутуу дулимаг зүйл, санамсаргүй гэхээр алдаа, чанар муутай зарим шүлэг гээд өө сэв эрвэл болох ч өнөөдөртөө түүний хэртэй өгүүллэгч ховорхон санж. Сэтгэл зүйчлэл, модерн хандлага, эрэл туршилтууд хийн, түүх болон домгийг уран зохиолд ашиглах арга зүйд шинэ өнгө аяс оруулж, эх хэлээр найруулах төрөлх чадвар, яруу сайхнаар илэрхийлэх эрдмийг тэгш эзэмшсэн эл даруу бүсгүй хол явах тэнхээ суужээ.
Ийнхүү зохиолч Ц.Түмэнбаярын шүлэг, өгүүллэгийн хоёр номыг уншаад энэхүү сэтгэгдлээ бичив. Монголын утга зохиолд 1980-аад оныхон хэмээн нэрлэгддэг биднийг “шилжилтийн үеийнхэн” гэх нь ч бий. Бас залуу судлагчид “Мөнгөн үеийнхэн” гэж байхад нөгөө нэг хэсэг нь “соцреализм” руу шахах нь ч байдаг. Та үүгээр сэтгэл ханалгүй эх зохиолтой нь танилцагтун. Алив уран бүтээл өөрийн нууц, хувилгаан шидийг уншигчийнхаа өмнө өөрөө л нээдэг. Магадгүй бид өөрийгөө болон өрөөлийн энэ цагийн бодот дүр төрхийг олж харна гэдэгт итгэж байна.

Доктор, профессор Д.Галбаатар

Лууны зулзага

2009-03-19T05:49:00.000-07:00

Багануурт болсон Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн 80, “Бага нуур” ХК-ийн 35 жилийн ойд зориулан зохион байгуулсан “Шувуун саарал” богино өгүүллэгийн наадамд 3лууны зулзага” өгүүллэгээрээ оролцож дөрөвдүгээрт байрт шалгарлаа.
Ц.Түмэнбаяр

Лууны зулзага
/өгүүллэг/

Жан овогт өмхөрч муудсан шавар тагзандаа амьсгал хураахаа хүлээн толгой тархи нь маналзан хэвтэхүйд ухаан санаанд нь эрт урьдын түмэн явдал хойно урдаа орон, эмх замбараагүй чихцэлдэн дурсагдах агаад түүний дотроос сэтгэл зүрхнээс нь эдүгээг хүртэл салаагүй нэгэн гашуун дурсамж байн байн голыг нь зурна. Тэр бол гуч гаруй жилийн өмнө болсон явдал. Өндөрлөж зассан тавцан дээр хувьсгалын эсэргүү, ядуу ардыг дарлан мөлжигч газрын эзэд, хаан язгуур угсаатнуудыг олны нүдэн дээр жигшүүлэн цээрлүүлж, цаазлан хороож байсан цаг. Шинэ цагийг бүтээгч залуучууд “улаан хамгаалагч” нэрийн дор юугаа ч мэдэхгүй цөс нь хөөрч, хавьтсан ойртсон болгоноо “хуучирсан, ялзарсан” хэмээн хүйс тэмтэрч, эвдэн сүйтгэж, галдан шатааж, ёстой л газрын хөрстэй тэгшилж байлаа. Тэр дунд Жан овогт улаан тугийг мандуулан хувьсгалын дуу дуулж, “эсэргүүнүүд”-ийг хайр найргүй илчлэн баривчилж, цаажлан хороох тэргүүн шугаманд “Ура” хашгиран давшиж явсан билээ.

Гэтэл яасан гээч. Нөгөө тавцан дээр өвөг эцгийг нь хүлж авчраад энгэрт нь “Хувьсгалын эсэргүү, ялзарсан феодалын үлдэгдэл, дарлан мөлчигчийн залгамж халаа” хэмээсэн томоо гэгчийн пайз зүүж, сөхрүүлэн суулгасан байлаа. Жан овогт өөрийн мэдрэлгүй тавцан дээр үсрэн гарч “энэ чинь юу болж байгаа юм” гэтэл намын хорооны дарга “Намын үүрийн даргаа энгэрт нь байгаа пайзыг харахгүй байна уу. Таны хамар дор, бүр нэг гэрт феодалын үлдэгдэл байхад одоо хүртэл чимээгүй байсныг юу гэж ойлгох вэ. Энэ чинь “хувьсгалын эсэргүүг нуун дарагдуулсан” гэдэг ялд унахад чинь хангалттай шалтгаан болно. Иймд чи үнэхээр хувьсгалч, Хятад орныг шинэчлэгч мөн юм бол энэ дарлагч ангийн үлдэгдлийг өөрийн гараар утсгаж, олны өмнө хувьсгалд үнэнч гэдгээ харуул” хэмээн том гэгчийн мод гарт нь бариуллаа. Жан овогт өвөг эцгийн зүг гэмшилтэйгээр харахад өвөг эцэг “намайг алаад ч болохноо амьд гар” гэсэн харцаар цоо ширтэж байлаа. Жан овогт нөгөө модоо барьсан чигтээ өвөг эцгийн зүг гөлрөн зогсож байтал, “Бушуулаач, дараагийн эсэргүүнүүд дараалаад хүлээж байна” гэж дарга ширүүн догшиноор зандран хашгирлаа. Жан овогт “Аа” хэмээн муухай орилоод өвгийн толгойг хага цохив. Цусанд улангассан араатан мэт “Май, май” хэмээн хар тэнхээгээрээ дахин дахин цохисоор байлаа. Тавцан тэр аяараа цусанд будагдаж, өвөг эцгийн цогцос танигдахын аргагүй тамтаг болоход дарга “Одоо болно” гээд ухаан мэдрэлээ алдсан түүнийг хүчирхэг гараараа шилэн дээрээс нь шүүрч арагш нь татах хүртэл балбасаар л байсан юм. Тэр дөнгөж сэхээ орон цусанд будагдсан модоо шидэхэд намын дарга түүний баруун гарыг дээш нь өргөж, “Энэ хүн хувьсгалд үнэнч гэдгээ харууллаа” хэмээн чанга дуугаар зарлан тунхаглав. Жан овогт гарыг нь сул тавихад эргэж ч харалгүй гэрийн зүг салгалж билээ.
Түүний өмнө тэнгэр, газар дайвалзан эрээлжилнэ. Тархи нь задарч, чамархай нь хагарч байна уу гэмээр толгой нь тэсэхүйеэ бэрх өвдөж байсан юм. “Хувьсгалын ажил” гэсээр өчнөөн хоног барааг нь хараагүй гэртээ орж ирэхэд гэрлээд жилийн нүүр үзээгүй эхнэрийнх нь гар салганан: “Танай овгийнхноос чи л ганцаараа үлдлээ. Одоо чи намайг алах уу” хэмээн хоолой чичрүүлэн асуулаа. Жан овогт “Юу би ганцаараа…Бусад нь, охин дүү, нагац ах… ” гэхэд эхнэр нь “Бүгд та нарын гарт…” гэлээ. Жан овогт сүхээр цохиулсан мэт ханзан дээр яг хийтэл суув. Эхнэрээ хэсэг гөлөрснөө “Нээрээ энэ маань бас л хаан язгууртай эмэгтэй шүү дээ. Өвөг эцэг язгуур угсаатай эхнэр авч өгнө” гэж бид хоёрыг хар багад минь сүйлсэн биш билүү” хэмээн бодож амжсансан.
Өвөг эцэг “Хүү минь манайхан чинь хаан угсаатай хүмүүс. Миний элэнц хаан ширээнд залагдахын даваан дээр Манжид эзлэгдэж, бидний хүсэл газрын гаваар орсон гэдэг. Түүнээс хойш хоёр зуу гаруй жил өөд нар харсангүй. Тэр үед элэнц Манжийн цэрэгт албадан татагдаж Ар Монголд очиход “хожмын өдөр тэнд л улсаа байгуулж, эцэг өвгөдийнхөө хүслийг биелүүлж, сүнсий нь аргадах юм байна” гэдгийг зөн совингоороо мэдсэн гэдэг. Тэгээд тэнд хаан эцгийнхээ сэлмийг нэгэн агуйд нууж, “Нэгэн цагт үр удам маань энэ газарт хаан төрийг мандуулна” хэмээн тангараг өргөсөн гэдэг юм. Миний үед бүтсэнгүй. Чиний эцгийн үед ч бүтсэнгүй. Харин чиний үед юмуу, чиний үр хүүхдийн үед бүтэж магадгүй. Иймд бидний нар урдаас биш, ардаас мандах тул тэр зүгт хараагаа чиглүүлж яваарай. Чи л эдэн дотроо арай цөстэй, холын бодолтой нь” хэмээн аминчлан захиж, сэлэм нуусан агуйн газрын зураг өгч асан нь тов тод. Магадгүй тэр л захиасаар “суусан цэцнээс явсан тэнэг дээр” хэмээн тулгар биетэй эхнэрээ дагуулан өвгөө хөнөөсөн тэр шөнөдөө л Дундад их улсаас оргон зайлж билээ.
Жан овогт бүгшүүлэн ханиаж хэвтэхдээ толгойгий нь түшиж суусан хүүдээ:
-Миний чулуу дэрлэх цаг иржээ. Чи Мин үндэстэн гэдгээ хэзээ ч мартаж болохгүйтэй адилхан хүслээ гүйцээхээс нааш удмын тухай ганц ч үг ганхийж болохгүй. Өдийг хүртэл газар нутгийн эзэн болохын төлөө тэмцэж ирсэн эцэг өвгөдийнхөө сүнсийг… гээд дахин бүгшүүлэн бөглөрснөө арай гэж амьсгаа аваад … амраамаар байна гэлээ. Тамирдсан бие нь хэсэгтээ л тайвширч чадахгүй амьсгаадсанаа:
-Бас нэг захих юм бол ээжийгээ сайн асраарай. Хаан дээд язгууртай, үзэсгэлэнтэй сайхан бүсгүй байсан юм шүү. Чиний төлөө амиа үйхээс ч буцахгүй, чамайг тэжээх гэж шүдээрээ газар мэрж зүтгэсэн эхийгээ зовоовол хүсэл тань биелэхгүй. Үүнийг битгий мартаарай, чиний цаашаа хөгжиж, хөлжихөд хүрэлцэхээр хэмжээний зоос, бас нөгөө газрын зургийг ногооны талбайн зүүн хойно булсан байгаа. Сайн цаг удахгүй ирнэ. Тэвчээртэй хүлээгээрэй. Санасандаа яаж хүрэхийг чиний ухаан мэднэ гэж арай ядан үгээ зөөж хэлснээ дахин бүгшүүлж, бөглөрөн царай нь цэлдэн хөх боллоо. Гэнэт ганцхан гүнзгий амьсгалахдаа энэ орчлонгоос авах сүүлчийн агаараа нэг мөсөн татах нь тэр ээ. Хүү:
- Ааваа… гээд хэсэг чимээгүй суулаа. Түүнд “Манай Жан овогтууд хаан удамтай юм шүү. Гагцхүү өөрийн газар нутагтай болчихвол дэлхийн эзэн болно хэмээн үе дамжин тангарагласаар өдийг хүрлээ. Дундад улсад соёлын хувьсгал гарахад “хааны удмынхан” гэдгийг минь нэг “гөлөг” илчилснээс манайхан толгой дараалан хядуулж, би ээжийг чинь дагуулан түмэн бэрхшээлийг туулан Ар Халх руу амь зулбаж ирсэн юм. Түүнээс хойш өмхий жорлон ухаж, гол зогоож ирлээ. Даанч гутмаар. Хятад их гүрэнд байгаад нэмэргүй. Түмэн шоргоолж шиг олны дундаас гэрэлтэн гарч хаан болох нь бүү хэл толгойгоо ч цухуйлгаж чадахгүй. Харин энэ Монгол. Чамд Монгол, хятад хэлийг эн тэнцүүхэн сургасны учир энэ. Хоёр сэлэмтэй хүн хоёр гараараа зэрэг байлдана. Ганц сэлэмтэй хүн сэлэмгүй талаасаа цавчуулна” хэмээн сургаж, борви бохисхийлгэлгүй ногооны талбайд сөхөрч унатал нь ажиллуулж, өлөн зөлөм өсгөснөөс биш, сохор зоосны тухай үнэр ч авахуулаагүй билээ. Зоосны тухай эмгэнээ эзгүйд хэлсэнийг бодоход ээжээс нь ч нуусан бололтой.
Х х х
Эцгийн хэлснээр сайн цаг ирлээ. Монголд төрийн эргэлт гарч, паспортыг иргэний үнэмлэхээр солилоо. Жан овогт яаж энэ завшааныг алдах билээ. Мөнгөний төлөө нүдээ ухаж өгөхөөс буцахгүй нэгэнд хэдэн төгрөг атгуулж, “халх боржигон” овог авч, нэрээ “Жаргалын Баянмонгол” хэмээн солилоо. Монголын шинэ төр газрыг иргэддээ өмчлүүлэх болсон нь Жан овогтод “тэнгэрийн умдаг” атгуулах нь тэр ээ. Эзэнгүй юм шиг цэлийх онгон зэлүүд газрыг харах болгонд шүлс нь сул асгарч, төвөнхөө гүрвэлзтэл залгидаг билээ.
Жан овогт “шинэ төрд суудлаа зассан” гэж цээжээ дэлдсэн нэгэн эртэй гайгүй “зузаарч”, түүний нууц ивээн тэтгэгч боллоо. Тэрээр ямар амьдардгаа үзүүлж, итгэлий нь бүтэн хүлээхийн тулд түүнийг гэртээ урьжээ. Хэний ч хараа булаам европын орчин үеийн загвар хийцтэй, эргэн тойронд нь зүлэг, мод суулгаж тохижуулсан, “энэ цагийн шинэ баячууд” хэмээн хамраа сөхсөн залуусын хэлбэрддэгээр “Рэд Хаус” хэмээх англи нэр өгсөн хоёр давхар орон сууцтай билээ. Түүний гэрт орж ирсэн хэн ч Мин үндэсний Жан овогт гэж төсөөлөхийн аргагүй монголжуу ахуйтай. Харин ажигч гярхай нүдээр сайтар шинжих юм бол цусанд нь шингэсэн….. хятад гэдгийг нь төвөггүй мэдэж болмоор. Одоог хүртэл түүнийг тэгж сонжсон хүн огт үгүй. Гэтэл хятад аялгуутай ярьдаг эх нь шувуун хөлөөрөө цөмцөгнөсөөр орж ирээд, өнөө Монголтой тонголзон мэндэлдэг байгаа. Найз нь ээжийг нь хараад цочих мэт болсноо, царай нь барсхийв. Жан овогт ээжийгээ “гар” хэмээн сэмхэн дохилоо. Зочин:
-Энэ хүн таны юу юм бэ? хэмээн их л сэрдэнгүй асуухад:
-Өө манай түншийн ээж. Ээж минь үхэхээсээ өмнө Ар халхын агаар залгиж үзнэ гээд амар заяа үзүүлэхгүй юм гэж гуйгаад байсан юм. Одоо яая гэхэв түншийнхээ хүчээр л арилжаа наймаа бүтэж, тандаа хүртэл бага сага юм хүртээж байгаа болохоор… гээд инээлээ.
Зочныг явсаны дараа минчийтлээ уурласан Жан овогт:
-Үхсэнээ хийж орж ирсэн юм. Чамаас болж миний хамаг ажил нурлаа хэмээгээд өмднийхөө тэлээг шувт татан авч, хамаг чадлаараа сэгээ сөгөөгүй ороолгоход эх нь орь дуу тавьснаа нуруугаа даран чимээгүй гиншлээ. Жан овогт дэлбэрэх шахан аахилж, “алчихалтай билээ. Даанч даанч аав…” хэмээн хөмхийгөө зуужээ.
Маргаашаас нь эмгэн гараашын ар талын харанхуй зооринд хоригдлоо.
-Ээж минь танд амар, надад ч амар. Нүдээ анитал чинь энд л байлгахаас. Хэзээнээсээ Хан үндэстэн гай болсон бүсгүйчүүдээ харанхуй сүмд насыг нь дуустал нар, салхины бараа харуулалгүй хорьдог нь заншил юм чинь гэжээ.
Х х х
Хоёр жилийн дараа. Жан овогтын эхнэр халамжтай, мөнгөтэй, ажилсаг, эелдэг зантай, “Хэзээ нэгэн цагт би Монголын төрд гарч “хаан” сууна. Би биш гэхэд миний хүү” хэмээн тоглоом шоглоомын дундуур хэлж хэвлийг нь энхрийлэн илдэг нөхрийнхөө ивээлд хүүгээ төрүүлэхээр хүлээж байлаа. Өнөө цагийн Монголд иймэрхүү эрчүүд ховордсон болохоор бүсгүй, түүний эцэг, эх ч “аз таарч, ерөөлөөр учирсан хань” хэмээн ихэд хүндэтгэн хайрлана.
Нэг өдөр нөхрийнхөө эзгүйд бүсгүй салхилахаар гэрээсээ гарчээ. Гэтэл юу харсан гэж санана аа. Хашаан дотор нь хир дагандаа өнгө нь мэдэгдэхээ больсон ноорхой хувцастай, цаас шиг цагаан царай нь хөхөр даасан, ёстой л утсан чинээ улаан гол дээр арьс тохуулсон гэмээр жижигхэн эмгэн нүхний амсар дээр амьсгаадан дээшээ харж хэвтэхийг хараад цочин балмагдаж дуу алдлаа. Бүсгүйг харсан эмгэн, сөөнгөтөж суларсан хоолойгоор:
-Охин минь битгий ай. Би Баянмонголын ээж нь байна хэмээн харь аялгуутай хэлэхэд бүсгүй:
-Юу, та юу хийж байгаа юм бэ? гэлээ. Эмгэн:
-Ойрт охин минь. Би хоёр жил цэвэр агаар амьсгалсангүй. Үхэхийнхээ өмнө гэгээн нарыг үзэх гэж энэ нүхийг жилийн өмнөөс дороос нь ухсан юм. Битгий ай. Миний төрсөн ганц хүү Хятад гэдгээ нуух гэж намайг энд хорьсон юм. Бид хятад хүмүүс. Мин үндэсний Жан овогт. Цаадах чинь миний гарч ирсэнийг мэдвэл намайг ч, чамайг ч ална. Би агаар амьсгаллаа. Одоо боллоо. Охин минь намайг буцаагаад оруулчих. Чи мэдээгүй, гарч ирээгүй бол дээр байсан юм. Намайг орсоны дараа энэ нүхийг мэдэгдэхгүй булаарай. Тэгэхгүй бол чамайг алчихна шүү хэмээн амьсгаадан хэллээ.
Бүсгүй яах учраа олохгүй зогсож байтал нөхөр нь хашаанд орж ирлээ. Бүсгүй нөхрөө хараад давхийн зочиж, айж, гайхсан нүдээр эх, хүү хоёрыг ээлжлэн харж зогстол нөхрийнх нь царай хувхай цайн, хамаг бие нь салгалснаа эхнэрээ “гэртээ ор” хэмээн дохилоо.
Баянмонгол юу ч дуугаралгүй, ухаж гаргасан нүхийг цоргих мэт харснаа эмгэний зүг шүдээ хавиран ойртож, зүүд зэрэглээ шиг түүнийг цаас шиг хумхин чирч, зооринд оруулав. Эмгэн “Би энэний гарт үхэж болохгүй. Урьтахгүй бол эцгийнх нь ч, манай овгийн ч, миний ч сүнс амрахгүй” хэмээн бодлоо. Уурандаа тэсрэх шахсан хүү нь харанхуй өрөөний яажгий муу орон дээр нь тавингуутаа л чахалзууры нь шахлаа. Эмгэн ч хоцорсонгүй. Амьдралынхаа эцсийн хүчийг шавхан, хоёр жил бүргэдийн савар шиг ургасан хумсаа гүрээнийх нь судсанд шигтгэлээ. Яг энэ агшнаа Жан овогтын эхнэр цочирдсондоо өвдөж, төдөлгүй нялх хүүхдийн дуу часхийлээ… Лууны зулзага…

2008 оны 7 сарын 1
Улаанбаатар

TUMENBAYAR Tserentulga

2009-03-19T05:13:00.000-07:00

Member of management board of the “Union of Mongolian Writers”, writer and Head of the Center for support of intellectual work “Electron information-art and literature”.
1979 - graduated from the school of Communication and information technology as a specialist in radio electronics.
1998 - graduated from the Institute of Mongol Studies with the degree of Master.
2005 - General editor of the magazine “Internet nomad”

Tserentulgyn Tumenbayar is a writer and poet. She is the Natsagdorj prizewinner/Prize named after D.Natsagdorj is the governmental one awarded to persons making a prominent contrition to the development of Mongolian literature/ and was awarded also with a prize named after the Union of Mongolian Writers /UMW/. She is a member of the governing body of the UMW.
Ts.Tumenbayar is the author of poetry books such as “Wing of the Swallow”, “Dream of the Sky”, short stories “Whisper of hillocks”, “Shamaness”, “The wolf in divination”, “The single string doesn’t sing”, “Night tango”, modern ballets “The wolf in divination”, “Love in the fog”. Furthermore, her plays “Egg-cell” and “travel without return ticket” were broadcast through Mongolian Radio. Her screenplays “Tale about Mother’s milk”, “The sky knows” and “The Naked nature”, as well as over 20 songs are generally available.
This small woman who has won the second place five times and special prizes four times at State contests of short stories “Sense epithet” has once been honored as “Queen of short epic” by D.Galbaatar, Doctor and Professor, Literature critic.

LIST OF CREATIONS
1. Books:
1985- “Sparrow wing” poems
1987- “Whisper of hills” stories.
1993- “Shaman” stories
1999- “The wolf in divination” stories
2000- “One string makes no voice” stories
2000- “The legend of egg stone” stories
2005- “Horse like deer” stories
2005- “Heaven’s dream” poems
2007- “Night tango” stories

2. Movies
1988- “The routine to meeting”
1999- “Heaven knows”
2000- “The girl coming together with dog”
2000- “Legend of white milk”

3. Plays
2003- “The wolf in divination “modern ballet
2005- “The log of love” modern dance in nature
2005- Solo show under the topic “The wolf in divination”

4. Songs
“Inseparable heart” music by Enkhbayar
“Lost lottery” by Erdenesukh
“Whose child” by Erdenesukh
“Locked door” by Erdenesukh
“Mother’s milk” by Purevkhuu
“For my spouse” by Enkhbayar
“Praying “ by Enkhbayar
“Cradle song” by Purebkhuu
“Mongol Ger” by Ser-Od
“Let’s dance around bonfire” by Battumur.

5. Prizes and place winning in contests
1998- Prize by the Union of Mongolian Writers.
2004- “Honorary labor medal” high prize by the state.
2006- The Natsagdorj prizewinner
2009- The S.Buyannemekh prizewinner
“Delicacy of meaning” state contest of short stories
1989- Movie “The routine to meeting” won the second place in the contest of movie writing organized by Mongolian Railroad.
1993- “The best of tea” 1st and 2nd places
1994- “The legend of inscribed rock” 2nd place
1996- “Heaven’s dream” 3rd place
1997- “Solitude” 3rd place
2000- “Gold coin of queen Turkina” 3rd place
2005- “Uraliin tes mod” 2nd place
1998- “The fellow in white shirt” 1st place in the contest of short stories dedicated to 360th anniversary of Ulaanbaatar
2003- “Thirsty horse” 2nd place in the state contest of short stories.
2006- “Gun galuutai” 4nd place in the state contest of short stories.
“Golden feather” the contest of the best works
2001- “Lonely musician” the best
2002- “The wolf in divination” modern ballet as the best
2003- “Journey without return ticket” the best
2004- “The site of death” the best
2005- “Horse like deer” the best

Address: Mongolia, Ulaanbaatar, Building of the Union of Mongolian writers, room 210
Post address: 210524 UB-24 P/box: 398
Tel/fax: 976-11-310333
Mobile: 976-99249466
Email: tumenbayar_59@yahoo.com